دانلود پایان نامه

چند هزار سال قبل از میلاد می رسد( سلطان زاده،۱۳۸۰ :۱۲). بر اساس اطلاعات موجود در منابع تاریخی، از اوایل قرن اول هجری به بعد در بسیاری از شهرهای جدید و کمابیش همه شهرهای قدیمی بازارهایی دائمی با فضای ساخته شده وجود داشت. از دوره سلجوقیان به بعد شاهد شکوفایی بازار در فضاهای شهری ایران می شویم و در دوره صفویه بدلیل برقراری امنیت کامل و توسعه روابط خارجی و گسترش مبادلات تجاری، رونق بازار به اوج خود می رسد(سلطان زاده۱۳۸۰ :۲۱ و۲۲).
۲-۳-۳- ساختار بازار
در کالبد بازار، فضاهای متنوع و گوناگونی حضور دارند از جمله مساجد، تکایا، کاخ ها، کاروانسراها، مراکز دینی، مدارس، کتابخانه ها، سقاخانه ها، قلاع و استحکامات دفاعی، علاوه براین ها، فضاهای دیگری چون قهوه خانه، حمام و در برخی بازارهای بیمارستان در بازار استقرار یافته اند. عنصر بازار تنها وجه مشخصه یا خصیصه اصلی و بهترین معیار اصالت شهرهای شرق اسلامی است (ضیاء توانا ۱۳۸۰، ۲۰).
با مقایسه بازار با سایر فضاهای مشابه در دیگر کشورها، می توان گفت که اساس شکل گیری میدان های شهرهای ایتالیا، فرانسه و … مبتنی بر مقابله با قصر حکومتی و در هر حال برای مشارکت در تصمیم گیری عمومی و به خاطر وزنه اقتصادی اش بوده است. مثلا در «هیروبا» هسته حیاتی شهر ژاپنی، شکل گیری در پناه مراجع مذهبی و مراکز اصلی فرهنگی شهر در زیر چتری به نام بازار پدیده ای است منحصر به ایران( فلامکی ۱۳۷۴، ۷۹). بازار در شهرهای قدیمی ایران هیچگاه از پیش به صورت کامل طرح نمی شد و آماده پذیرش انعطاف پذیری زیادی در زمینه فضایی و کاربری بوده است( فلامکی ۱۳۵۷، ۱۴۱-۱۴۰).
بازارها عموما بوسیله معابر اصلی به دروازه های شهر وصل شده است و در فاصله بین دروازه ها ی شهر بازار، محلات مسکونی استقرار یافته اند . مجموعه بازار همانند ستون فقراتی در درون شهر بافت ارگانیک شهر ریشه دوانده است، ضمن اینکه انشعابات فرعی بازار در امتداد راسته های اصلی گسترده شده و تا دروازه های شهر رسیده است. بدین ترتیب بازار نظام حیات شهری را تغزیه کرده و تداوم می بخشد. بنای بازارها و توسعه آنها در بعضی مواقع با اهداف مذهبی صورت می گرفت و اغلب جنبه وقفی داشت(شفقی،۱۳۸۹). در اکثر مواقع این بازارها برای تأمین بودجه نگهداری بناهای مهم مذهبی و مؤسسه های خیریه ساخته می شدند و البته گاهی اوقات نیز جنبه سیاسی نیز میافت تا اعتبار اجتماعی بانی آن را ارتقا بخشد.
در شهرهای اسلامی، بین فضاهای مقدس و مکان زندگی که عالی ترین نمونه اش بازار است، فاصله ای وجود ندارد و حتی تقریبا یک نوع مقابله به هم در آنها به چشم می خورد. یکی دیگری را تضمین می کند و آن را به تحرک وا می دارد و هر دو نیز متفقاّ در یک فضا جمع می شوند(بمات،۱۳۶۹).
۲-۳-۴- عناصر شاخص بازار ایرانی
در طی شکل گیری بازار در شهر های مختلف ایران عناصر متعددی خود را به عنوان اعضائ اصلی و وابسته به آن ظاهر نموده اند که شکل و فرم هر کدام بسته به فرهنگ ، شرایط اقلیمی ، سبک حاکم بر زمان و…. بوده است لذا به منظور شناخت کامل و دقیق این عناصر آنها را بر اساس نوع عمل کرد تقسیم بندی نموده سپس به تشریح هر کدام می پردازیم.
۲-۳-۴-۱- فضاهای مربوط به انبار داری و نگهداری کالا
این فضاها از اولین دسته فضاهای معماری هستند که در جریان گردش کالا در بازار اهمیت دارند.
۲-۳-۴-۱-۱- خان بار یا کالن بار
خانبار محل انبار و کار روی کالا ها بوده است کالا که معمولا به وسیله چهار پا حمل میشده نباید وارد بازار شود از این رو آن را از راهی موازی به نام پس کوچه یا پشت کوچه در خانبار خالی می کردند خانبار ها محوطه ی بزرگی در پشت سراها بودند که آنجا چند کارگاه دستی کوچک و انبار قرار داشته است تیم ها ، تیمچه ها ، سراها، و کاروانسراها هر یک به طور مجزا به خانبار متصل می شوند .
۲-۳-۴-۲- فضاهای مربوط به کالا های تولیدی
در بازار فعالیت های تولیدی اغلب به دو صورت وجود داشتند :اولا فعالیت های تولیدی مستقلی که در کارگاه های صنعتی و مشابه آن انجام می شد و ثانیا فعالیت های تولیدی که همراه با فروش کالا ها به وسیله دکان ها و کارگاه های کوچک صورت می گرفت هر دو این فعالیت ها در فضاهای معماری مختلف ای به شرح زیر قرار دارند :دالان، قیصریه، کارگاه.
۲-۳-۴-۳- فضاهای مربوط به فعالیتهای تجاری
عملکرد اصلی بازار که همان تجارت خرید و فروش کالاست در فضاهایی که به پاچال شهرت یافته بودند صورت می گرفت بطور کلی داد و ستد در فضاهای کاملا مشخص و مختلفی که هر یک وظیفه خاصی از فعالیتهای تجاری را بعهده داشتند انجام می شده است .این مکانها عبارتند از : حجره دکان، کاروانسرا (سرا)، تیمچه، خان، راسته بازار.

۲-۳-۴-۴- فضاهای مربوط به فعالیتهای خدماتی
در هر بازار اصلی و دائمی متناسب با اندازه، وسعت و حجم مبادلات بازرگانی در آن، شماری فضای خدماتی مانند آب انبار یا سقا خانه، اصطبل یا شترخان، برف انداز، انبار یا خانبار، حمام، و مانند آن وجود داشت که نیازهای لازم به این گونه خدمات به این ترتیب تامین می شد شمار این نوع فضاها و موقعیت آنها در امتداد بازار به خصوصیاتا کالبدی و کارکردی بازار بستگی داشت در بازارهای بزرگ فضاهایی وسیع برای انبار کردن کالاها در نظر گرفته شد .در حالیکه در بازارهای کوچک که پیشه وران بیشتر خرده فروشی اشتقال داشتند انبارهای کمتری مورد نیاز بود .
۲-۳-۴-۵- فضاهای مربوط به فعالیتهای عمومی
به سبب آنکه بازار اص
لی و دایمی هر شهر مهمترین راه ارتباطی و عمومی شهر به شمار می آمد و بیشترین رفت و آمد در آن صورت می گرفت بسیاری از فضاهای عمومی در کنار راسته اصلی بازار و با فاصله اندکی از آن ساخته می شد .
برای مثال می توان به مسجد جامع اشاره کرد که به طور معمول در کنار بازار مگر در موارد خاص ساخته می شد .به همین دلیل در بیشتر شهرهای تاریخی کشور که ساختار تاریخی و کهن بافت قدیمی شهر کاملا دگرگون نشده است استقرار مسجد جامع را میان یا کنار بازار شهر هنوز می توان مشاهده کرد .بسیاری از مدرسه های علمیه و سایر فضاهای اموزشی اداری و عمومی مانند لضرب زورخانه و حمام در کنار بازار ساخته می شد .
۲-۳-۴-۶- فضاهای ارتباطی
فضاهای ارتباطی در بازار به دو صورت مطرح بودند :
فضاهای مانند راسته ها و کوچه ها ، فضاهائی که فقط در حد فاصل دو یا چند فضای اصلی وجود داشتند مانند دالانهای سرپوشیده و کوتاهی که کاروانسراها مساجد و سایر فضاهای اصلی را به هم و به راسته اصلی بازار وصل می کردند .علاوه بر فضاهای ارتباطی ذکر شده که معمولا قسمتی از فضاهای اصلی بازار محسوب می شدند، فضاهای مشخص تر دیگری نیز وجود داشتند که بیشتر عمل ارتباط دهی بین سایر قسمتها را به عهده داشتند مانند چهارسوق و جلوخان.

۲-۳-۵- کارکردهای اجتماعی
بازار به مفهوم حقیقی اش، مجموعه ای از دکان هایی است که توسط یک فضای سرپوشیده به یکدیگر وصل می شوند و به مفهوم مجازی، گستره ای گونه گون از معانی را در بر می گیرد: از اعتبار تا قدرت، از شایستگی تا رونق، از آراستن تا زدوخورد کردن و خود جلوه دادن(فلامکی۱۳۷۱: ۷۱).
بازار به مثابه عرصه اجتماعی و فرهنگی همواره مکانی برای بخشی از فعالیت های انسان اجتماعی بوده است. در حقیقت، بازار از دیرباز مکانی بود که حاصل فعالیت های انسانی، به منزله محصولات فرهنگی، هم برای برآوردن نیازهای انسانی و هم به منظور عنیت بخشی به قابلیت های انسانی به بازار عرضه می شده است. از این رو بازار از سویی جنبه اقتصادی و از سویی دیگر به ابعاد اجتماعی و فرهنگی داشته است.در عین حال، بازار مکانی است که در آن تبادل قرهنگی و مبادله محصولات و ارتباطات انسانی تواما انجام می شود. به تعبیری، بازار مکانی است که اقشار و طبقات و گروه های مختلف اجتماعی، قومی و نژادی و فرهنگی در ارتباط با یکدیگر قرار گرفته و به شکلی ناخودآگاه یکدیگر را تحت تأثیر قرار می دهند و باعث اشاعه عناصر و پدیده های فرهنگی از یک حوزه فرهنگی به حوزه های فرهنگی دیگر می شوند(عسگری خانقاه،۱۳۸۰).
مطالعه و تفحص فرهنگی- اجتماعی در فضای بازار های سنتی دقیقا نشان دهنده حضور پررنگ و برجسته عناصر فرهنگی اجتماعی در محیطی ظاهرا اقتصادی است.در بخش های پررونق بازار های، روزانه هزاران نفر از اطراف و حتی از خود شهر وارد بازار می شوند و به داد و ستد و مراودت اقتصادی می پردازند. در بطن این مراودت، همه روزه پدیده های فرهنگی- اجتماعی متنوع و پیچیده ای ظاهر می شود که در فعالیتهای اقتصادی مؤثر است. کاربرد زبان یکسان، استمداد از خوشاوندان، رهنمون شدن خریداران به مغازه های خویشاوندان، ایجاد ارتباط غیر رسمی و کاملا مبتنی بر آشنایی با خریداران و مواردی از این دست همه روزه فعالیت های اقتصادی که بین مراجعه کننده و کسبه اتفاق می افتد، مراودات فرهنگی-اجتماعی پویا و پیچیده ای به شکل ناخودآگاه صورت می گیرد که سبب انتقال عناصر فرهنگی دو طرف می شود(بهزادفر:۱۳۸۸)
در بازارهای سنتی، سابقه فعالیت روابط غیررسمی مبتنی بر شناخت متقابل و اعتماد ناشی از آن شروط اولیه یک فعالیت اقتصادی قوی بوده است که باعث به وجود آمدن رابطه ای اجتماعی مبتنی بر اعتماد بین افراد شاغل و مردم در بازارمی گردید. نتایج مطالعات مردم شناختی نشان دهنده آن است که شبکه ای از روابط خویشاوندی و فامیلی در بین شاغلان فعال در بازارهای سنتی وجود داشت. این موضوع بیانگر این نکته اجتماعی و فرهنگی است که حمایت های خویشاوندی و فامیلی در درون شبکه بازار های سنتی باعث تقویت شبکه های اجتماعی و اعتماد متقابل می شود و به تبع آن این روابط، نقش اقتصادی قابل توجهی را نیز ایفا می کنند(بهزادفر:۱۳۸۸).
در شهرهای قدیم ایران، بازار مهم ترین محور ارتباطی شهر به شمار می رفت. اکثر فعالیت ها و آمدها در سطح شهر در مجموع بازار اتفاق می افتاد. بازار مهم ترین کانال ارتباطی بین شهروندان بود که علاوه بر مبادله کالا و سرمایه، بیشترین حجم اطلاعات و اخبار نیز در آن مبادله می شد و یا توسط حکومت به اطلاع مردم می رسید.
با توجه به اینکه اطلاع رسانی در شهرهای قدیمی به صورت شفاهی انجام می شد،مهم ترین اخبار در بازار به عنوان عمومی ترین فضای شهر، توسط جارچی ها به اطلاع مردم می رسید. کارکرد اجتماعی دیگر بازار، استقبال عمومی مردم از افراد مهم و مهمانان عالی مقام بود. مهمانان پس از ورود به شهر از راسته های اصلی بازارعبور کرده و مورد استقبال مردم قرار می گرفتند. به هنگام جشن های ملی و مذهبی، بازار مهم ترین مکان برگزاری این جشن ها به شمار می رفت و مردم با آذین بندی و چراغانی بازار ها به استقبال این جشن های ورزشی از جمله کشتی و ورزش های پهلوانی انجام می گرفت(مقدسی: ۲۴۶).
از کارکرهای اجتماعی مهم بازار می توان به برگزاری مراسم عزاداری و سوگواری در ماه محرم اشاره کرد. معمولا هر یک از اصناف مراسم جداگانه ای برگزار می کردند و اغلب در بهتر برگزاری آن با همدیگر رقابت می کردند. سوگواری به مناسبت ها
ی دیگر از جمله در گذشت علمای برجسته دینی و بزرگان نامدار شهر نیز برگزار می شد(بیهقی:۱۳۸۳).
از مهم ترین ویژگی های درون مجموعه بازار تشکیل تشکل های صنفی، سیاسی و اجتماعی بود که احتمالا می توان این تشکل ها را پایه گذار تشکیل نهادهای مدنی در جامعه دانست. این تشکل ها اغلب در قبال مسائل جاری جامعه موضع گیری کرده و نظر خود را رد یا قبول موضوعی به نحوی اعلام می کردند. در برخی ادوار، بازاریان در مخالفت با حکومت دست به اقداماتی می زدند و غالبا اعتراض آنها با تعطیلی بازار انجام می گرفت.
بدین ترتیب « بازار مهم ترین عنصر شکل دهنده شهر، چه در فضایی سیاسی-اقتصادی و چه در فضای اجتماعی-فرهنگی و چه اقتصادی-مذهبی بود و منتجه خواسته ها و اهداف آن نیز بر چهره و اندام کالبدی شهر واقعیت می بخشید.»(فلامکی،۱۳۷۱:۱۳۶).
۲-۳-۶- عوامل موثر در نحوه استقرار فعالیت ها در بازار
در تعیین محل استقرار فعالیت های بازار، عوامل متعددی مؤثرند که به مهم ترین این عوامل اشاره می شود:
۲-۳-۶-۱- ارزش کالا و امنیت لازم
ارزش کالاها از عوامل تعیین کننده موقعیت استقرار آنها در مجموعه بازار بود و کالاهای با ارزشی که نیاز به امنیت زیاد داشتند در مکان های نزدیک به مرکز شهر و مراکز عمومی و جاهای پر رفت و آمد از جمله مساجد استقرار می یافتند.
۲-۳-۶-۲- متجانس بودن فعالیت ها
فعالیت هایی که سازگاری بیشتر با همدیگر داشتند یا اینکه مکمل همدیگر بودند در یک راسته یا راسته های همجوار قرار می گرفتند. فعالیت های ناهمگون دور از هم بودند(فلامکی۱۳۷۱ :۱۳۶ ).
۲-۳-۶-۳- بازار خطی
بیشتر بازارهای ایرانی به ویژه بازارهای دائمی غالبا به شکل خطی هستند زیرا در امتداد راه ها و معابر شکل می گرفتند. بازارهای خطی به دو صورت ارگانیک (یاغیر مستقیم) و طراحی شده (یا مستقیم) بودند. بازارهای ارگانیک آن دسته از بازارها هستند که به تدریج در امتداد معابر ارگانیک و طراحی نشده ی شهری شکل می گرفتند و همراه با توسعه ی شهر، اندک اندک فضاهای جدیدی در امتداد آنها ساخته می شد.(سلطان زاده ۱۳۸۹: ۹۵).
۲-۳-۶-۴- بازار متمرکز
بعضی از بازارهای ایرانی در فضایی متمرکز به شکل میدان تشکیل می شدند. بازارهای ایرانی در دو حالت به صورت متمرکز شکل می گرفتند. نخست، در حالتی که بازاری ادواری یا موقت به صورت بازارگاه و متمرکز در فضایی باز در کنار راه یا معبری پدید می آمد. دوم، در حالتی که یک میدان شهری یا ناحیه ای به شکل طراحی شده یا در مواردی به شکل ارگانیک و طراحی نشده به عنوان بازار نیز مورد بهره برداری قرار می گرفت(سلطان زاده ۱۳۸۹: ۹۵).
۲-۳-۶-۵- پوشش بازار
بسیاری از انواع

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   بیماران سرطانی
برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید