علل و نشانه های بروز بیماری هلندی

بروز این بیماری مختص کشف و استخراج یک منبع طبیعی نیست و عوامل متعددی وجود دارد که به نوعی می­تواند سبب پیدایش هلندی شود؛ برخی از آن­ها عبارتند از پیشرفت فن­آوری اعم سرمایه­بر، کاربر و یا خنثی در بخش قابل مبادله( مورد ژاپن)، افزایش قیمت یک کالای عمده صادراتی در بازارهای جهانی(مورد اوپک)، ورود سرمایه خارجی فراوان و دریافت کمک و وام خارجی به شرط این که حجم این کمک نسبت به تولید ناخالص داخلی زیاد باشد (یانگر[1]، 1992).از جمله دیگر علل بیماری هلندی می­توان به موارد زیر اشاره کرد(کهزادی، 1384).:

1.ارزش­گذاری بیش از حد پول ملی

2.افزایش قابل توجه درآمد حاصل از فروش منابع طبیعی

3.کاهش سرمایه­گذاری

4.نوسانات قیمت منابع طبیعی و نرخ ارز

5.رفتار رانت جویانه

6.احساس اطمینان اضافی

7.بی­توجهی به سرمایه ی انسانی

بروز بیماری هلندی در یک اقتصاد، پیامدهای متفاوتی دارد که تعدادی از آن­ها عبارت است از؛ افزایش نسبی قیمت کالاهای مبادله­ناپذیر، تغییر ترکیب تولید، تغییر قیمت عوامل، کاهش صادرات بخش­های صنعتی، افزایش واردات و تغییر ترکیب پس انداز و سرمایه گذاری(سوفیستر[2]، 1998).

اقتصاددانان و متخصصان برای پی بردن به ظهور و بروز بیماری هلندی در اقتصاد و نیز انتقاد از عملکرد دولت ها در خصوص نحوه­ی مصرف درآمدهای حاصل از صادرات منابع طبیعی، از شاخص­ها و نشانه­هایی استفاده می‌کنند که عمده‌ترین آن­ها شامل موارد زیر است:

1.وابستگی شدید بودجه­ی دولت و تولید ناخاص داخلی به منابع طبیعی

2.ارزش­گذاری بیش از حد پول ملی

3.افزایش واردات به دلیل تقویت پول ملی

4.کاهش صادرات کالاهای قابل مبادله

5.کاهش سرمایه­گذاری صنعتی

6.افزایش فعالیت در بخش­های غیرقابل مبادله و صدور

بنابراین مواقعی که به دنبال رونق منابع طبیعی به ویژه رونق نفتی نشانه­های فوق ظاهر شود، می­توان ادعا کرد که اقتصاد مزبور به عارضه یا بیماری هلندی دچار شده است(کهزادی،1384).

البته مفهوم بیماری هلندی در طول زمان تکامل یافته و در برخی مواقع دربرگیرنده­ی مفاهیم گسترده­تری گشته و کلیه­ی آثار منفی کلان اقتصادی مرتبط با نفرین منابع تلقی می­شود. اما از سوی دیگر مرض­بندی میان تلقی­های مختلف از بیماری هلندی به تدریج مشخص­تر شده و لذا مفهوم آن صریح­تر قابل درک است.

در طول زمان ابعاد دیگر بیماری هلندی مورد توجه قرارگرفت. یکی از استدلال­های مطرح شده در این باب (اوتی 1994) این بود که یارانه­های مورد استفاده برای حمایت از بخش­های تجاری غیرمرتبط با منابع که در اثر شکوفایی تضعیف شده اند مشکلات این بخش ها را حادتر کرده و نهایتا باعث ناپایداری آن­ها می­شود. یکی دیگر از استدلال­ها، اثر جهش قورباغه­ای است. این اثر در شرایطی ایجاد می­شود که دولت تصمیم می­گیرد از مرحله­ی کاربری در فرآیند صنعتی شدن جدا شده و به سمت مرحله­ی سرمایه­بری حرکت کند، در این وضعیت آثار منفی­ای در بخش­های تجاری و صنعتی بروز می­کند که به این اثر، جهش قورباغه­ای می­گویند
(استیونز، 2003).

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   جزئیات از کنکور سراسری 99

ذکر این نکته ضروری است که آثار بیماری هلندی در صورت وجود ارتباطات پسین و پیشین [3] در بخش  قابل مبادله مثلا صنعت (که هیرشمن[4] و دیگران بر آن تاکید کرده اند) با توجه به آثار خارجی که ایجاد می­شود یا وجود یادگیری در حین کار [5] (که به وسیله ی ماتسویاما[6] بر آن تاکید شد) با توجه به سرریزهایی که آموزش و یادگیری دارد، بیشتر نمایان می­باشد. به عنوان مثال اگر پیامد خارجی مثبت در تولید به عنوان یک ویژگی بخش صنعت محسوب شود، آن­گاه تنزل بخش صنعت که از وفور منابع ناشی می­شود، می تواند منجر به ناکارایی اجتمایی و کاهش رشد شود، چون اقتصاد، فواید پیامدهای خارجی یا بازده فزاینده نسبت به مقیاس در صنعت را از دست می­دهد(سامتی و همکاران، 1386). تمام محققان فرض کرده اند که منافع یادگیری در حین انجام کار تنها از طریق بخش­های قابل مبادله حاصل می­شود و لذا در اثر رکود این بخش­ها، ناشی از بیماری هلندی، بهره وری نیز کاهش می­یابد که رشد کمتر را نتیجه می دهد(استیونز، 2003). باتوجه به تنوع تعاریف ارایه شده از بیماری هلندی، به نظر می­رسد که ارایه­ی تعریف دقیقی از ساختار اقتصادی کشور درمورد این پدیده مفید باشد که در بخش بعد به آن اشاره خواهد شد.

[1]-Younger

[2]-Sophistier

[3]-Backward and Forward Linkage

ارتباط پیشین هر صنعتی را می توان به صورت نسبت نهاده های واسط خریداری شده به کل تولید محاسبه کرد. ارتباط پسین هر صنعتی را می توان تقاضای بین صنایع به کل تقاضا محاسبه کرد.

[4]-Hirschman

[5]-Learning by Doing

[6]-Matsuyama

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید