دانلود پایان نامه

ماهیت‌ حقوقی‌ و فنی‌ حریم‌    

براساس قانون مدنی حریم مقداری از اراضی اطراف ملک و قنات و نهر و امثال آن است که برای کمال انتفاع از آن ضرورت دارد و براساس سابقه فقهی مفهوم حریم و به اعتقاد اکثر حقوقدانان برجسته، حریم تنها به واسطه احیا و در اراضی موات ایجاد می‌گردد لیکن قانونگذار در قوانین جدید بدون توجه به تعریف و عناصر حریم مقرراتی را، جهت حفاظت و نگهداری از تاسیسات زیربنایی تحت عنوان حریم وضع کرده است که گرچه به لحاظ فلسفه ایجاد تقریباً مطابق با فلسفه حریم در فقه و قانون مدنی (کمال انتفاع) می‌باشد لیکن واجد عناصر حریم در فقه و قانون مدنی نیست.

2-2-1- ماهیت‌ حقوقی‌ حریم‌

ماده‌ 136 قانون‌ مدنی‌ پس‌ از بیان‌ تعریف‌ حریم‌ وجود حریم‌ را یک‌ ضابطه‌ برای‌ امکان‌ کمال ‌انتفاع‌ می‌داند و سایر مواد قانون‌ مذکور نیز آن‌ را در حکم‌ ملک‌ صاحب‌ حریم‌ قلمداد نموده‌ است‌.

بدیهی‌ است‌ در شرایطی‌ که‌ چنین‌ برداشتی‌ از حریم‌ وجود داشته‌ باشد کلیه‌ آثار متعلق‌ به‌مالکیت‌ بر آن‌ مترتیب‌ می‌گردد. یعنی‌ مالک‌ حریم‌، حق‌ خواهد داشت‌ که‌ به‌ دو روش‌ نفیا یا اثباتانسبت‌ به‌ حریم‌ تصرف‌ داشته‌ باشد. در حالت‌ اثباتی‌ وی‌ می‌تواند در حریم‌ ملک‌ خود هرگونه‌ تصرفی‌که‌ صلاح‌ بداند انجام‌ دهد و در حالت‌ نفیی‌ می‌تواند از اقدامات‌ و عملیات‌ سایر افراد ممانعت‌ بعمل‌آورده‌ و حقوق‌ مطلقه‌ خود را به‌ مورد اجراء گذارده‌ و ازحمایت‌ مقامات‌ صالحه‌ نیز در جهت‌ حالات‌مذکوره‌ بهره‌مند گردد. [1]

البته‌ میزان‌ بهره‌مندی‌ و انتفاع‌ مالک‌ حریم‌ به‌ اندازه‌ای‌ است‌ که‌ موجب‌ تضرر دیگران‌ نشود وماده‌ 139 قانون‌ مدنی‌ در بیان‌ این‌ معنا اشاره‌ دارد. این‌ امر از اصول‌ مسلم‌ حقوقی‌ است‌ که‌ هر مالکی‌ تا اندازه‌ای‌ حق‌ بهره‌مندی‌ از مالکیت‌ خود دارد که‌ به‌ حقوق‌ ثابته‌ دیگران‌ لطمه‌ و صدمه‌ای‌ وارد نسازد و مفهوم‌ حدیث‌ شریف‌ « لاضرر و لاضرار فی‌ الاسلام‌ »  که‌ مشعر بر نفی‌ ضرر پذیری‌ و ضرر رسانی‌است‌ مبنای‌ عملکرد مالک‌ حریم‌ خواهد بود. لذا با توجه‌ به‌ تعاریف‌ قانون‌ مدنی‌ موضوع‌ حریم‌ یک ‌حق‌ ارتفاقی‌ است‌.         [2]

با این‌ وجود مشخص‌ می‌شود که‌ بین‌ حق‌ ارتفاق‌ و حق‌ مالکیت‌ تفاوت‌ اساسی‌ وجود دارد. زیرا مالکیت‌ یک‌ حق‌ انحصاری‌، مطلق‌ و منجز است‌ لکن‌ حق‌ حریم‌، حقی‌ است‌ که‌ برای‌ کمال‌ انتفاع‌ مالک‌ از مال‌ وی‌ پیش‌بینی‌ شده‌ است‌. بحث‌ آنکه‌ حریم‌ نسبت‌ به‌ چه‌ نوع‌ اراضی‌ ایجاد می‌شود محل‌ اختلاف‌ نظر اساتید مختلف‌ فقهی‌ و حقوقی‌ است‌ ولی‌ عموم‌ فقهاء و حقوقدانان‌ معتقدند که‌ حق‌ حریم ‌فقط نسبت‌ به‌ اراضی‌ موات‌ و مباح‌ ایجاد می‌شود و نسبت‌ به‌ اراضی‌ که‌ ملک‌ غیر باشد حق‌ حریم‌ وجود ندارد، و دلیل‌ آنان‌ نیز ظاهرا آنست‌ که‌ حق‌ مزبور مخالف‌ حق‌ مالکیت‌ است‌. طبیعی‌ است‌ که‌مالک‌ مخیر است‌ هرگونه‌ تصرفی‌ در ملک‌ خود بنماید. از این‌ رو مالک‌ حق‌ دارد که‌ در مجاورت‌ ملک‌یا نهر یا چاه‌ دیگر تصرفاتی‌ در ملک‌ خود بکند مشروط برآنکه‌ تصرفات‌ وی‌ درحد متعارف‌ باشد وچنانچه‌ از این‌ تصرفات‌ به‌ همسایه‌ ضرری‌ متوجه‌ گردد وی‌ بنا بر قواعد تسلیط مسئولیتی‌ نخواهدداشت‌.

وقتی‌ که‌ ماده‌ 139 قانون‌ مدنی‌ ذکر می‌کند که‌ حریم‌ در حکم‌ ملک‌ صاحب‌ حریم‌ است‌ فرض ‌را برآن‌ قلمداد کرده‌ که‌ حریم‌ قابلیت‌ تملک‌ را دارد و فاقد مالک‌ است‌ و فقط اراضی‌ موات‌ هستند که ‌مالک‌ ندارند. همین‌ نظر در ماده‌ 1 قانون‌ قنوات‌ مصوب‌ 6/6/1309آمده‌ است‌ که‌:

«اگر کسی‌ مالک‌ چاه‌ یا قنات‌، یا مجرای‌ آبی‌ در ملک‌ غیر و یا در اراضی‌ مباحه‌ باشد تصرف‌ صاحب‌ چاه‌ یا قنات‌ یا مجری‌ فقط من‌ حیث‌ مالکیت‌ قنات‌ و مجری‌ و برای‌ عملیات‌ مربوط به‌ قنات ‌و مجری‌ خواهد بود و صاحب‌ ملک‌ می‌تواند در اطراف‌ چاه‌ یا مجری‌ یا اراضی‌ واقعه‌ بین‌ دو چاه‌ تا حریم‌ چاه‌ و مجری‌ هر تصرفاتی‌ که‌ بخواهد بنماید مشروط برآنکه‌ تصرفات‌ او موجب‌ ضرر صاحب‌ قنات‌ و مجری‌ نشود».

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   توزیع درآمد در نظرات اقتصاددانان

در این‌ ماده‌ حق‌ الارتفاق‌ ویژه‌ای‌ برای‌ صاحب‌ چاه‌ یا مجرای‌ آبی‌ در نظر گرفته‌ و حریم‌ مذکوردر قانون‌ مدنی‌ را مانع‌ تصرفات‌ اضافی‌ مالک‌ اراضی‌ قلمداد کرده‌ است‌.     [3]

2-2-2- ماهیت‌ فنی‌ حریم‌ یا شعاع‌ تأثیر         

شعاع‌ تأثیر عبارتست‌ از فاصله‌ای‌ که‌ تا آن‌ حد برداشت‌ از یک‌ منبع‌ آبی‌ می‌تواند بر سایر چاهها اثر بگذارد. مثلا اگر چاه‌ منبع‌ آب‌ باشد بهره‌برداری‌ از آن‌ چاه‌ باعث‌ افت‌ سطح‌ آب‌ گردیده‌ واثر زیانبخشی‌ بر روی‌ سایرچاهها می‌گذارد لذا کارشناسان‌ فنی‌ بلحاظ وجود حریم‌ تا انتهای‌ آن‌سطح‌ را اجازه‌ بهره‌برداری‌ نمی‌دهند. برای‌ روشن‌ شدن‌ بیشتر موضوع‌ مثالی‌ آورده‌ می‌شود:

اگر از چاهی‌ برداشت‌ آب‌ بنمائیم‌ اطراف‌ آن‌ چاه‌ افت‌ فشار پیدا می‌شود که‌ در اثر این‌ افت ‌فشار، آب‌ سفره‌ زیرزمینی‌ بطرف‌ چاه‌ سرازیر می‌گردد و در نتیجه‌ در اطراف‌ چاه‌ سطح‌ آب‌ زیرزمینی‌ پایین‌ رفته‌ و یک‌ مخروط افت‌ تشکیل‌ می‌دهد که‌ این‌ مخروط، مخروطی‌ است‌ واژگون‌، که‌ اصطلاحاً از نظر فنی‌ آنرا مخروط افت‌ می‌گویند که‌ رأس‌ این‌ مخروط روی‌ محور چاه‌ قرار می‌گیرد.

پس‌ با این‌ کیفیت‌ بزرگترین‌ مقدار افت‌ سطح‌ آب‌ در داخل‌ چاه‌ خواهد بود که‌ هرچه‌ از چاه‌دور شدیم‌ به‌ تدریج‌ افت‌ سطح‌ آب‌ کمتر می‌شود و می‌توان‌ نقطه‌ای‌ دور از دهانه‌ چاه‌ را تعیین‌ کرد که‌تأثیر آبکشی‌ یا افت‌ فشار آب‌ در آنجا ناچیز و قابل‌ اغماض‌ ‌باشد.

بنابراین‌ فاصله‌ای‌ را که‌ مخروط افت‌، تا آنجا توسعه‌ می‌یابد و افت‌ سطح‌ آب‌ و یا افت‌ فشار، ازآن‌ به‌ بعد دیگر قابل‌ اندازه‌گیری‌ و توجه‌ نیست‌، شعاع‌ تأثیر حریم‌ گویند.

عوامل‌ دیگری‌ مثل‌ میزان‌ آب‌ مورد بهره‌برداری‌، زمان‌ آبکشی‌، خواص‌ فیزیکی‌ و شرایط طبیعی‌ زمین‌ در شعاع‌ تأثیر، اثر فراوان‌ دارند. از این‌ رو می‌توان‌ به‌ اعتبار میزان‌ آب مورد نیاز و مدت‌ بهره‌برداری‌ در هر یک‌ از انواع‌ اراضی‌ سخت‌ و نرم‌ حریم‌ خاصی‌ را برای‌ هر چاه‌ معین‌ کرد.

در مناطقی‌ از ایران‌ که‌ نوع‌ شرایط زمین‌ ویژگی‌ بخصوصی‌ دارد صرف‌ تعیین‌ یک‌ ضابط کلی ‌نمی‌تواند ملاک‌ عمل‌ باشد و لازم‌ است‌ با انجام‌ مطالعات‌ دقیق‌ و نظربه‌ عوامل‌ مذکور در فوق‌ از نظر فنی‌ حریم‌ را مشخص‌ نمود.

نکته‌ قابل‌ توجهی‌ که‌ در این‌ مسئله‌ از نظر فنی‌ مورد عنایت‌ قانونگذار مدنی‌ واقع‌ نشده‌ بود در سایر قوانین‌ به‌ خوبی‌ ترمیم‌ یافته‌ و در همین‌ راستا قانونگذاران‌ جدید باعلم‌ و آگاهی‌ فنی‌ از این‌ مقوله‌ که‌ تعیین‌ یک‌ ضابطه‌ عام‌ برای‌ حریم‌ کافی‌ به‌ مقصود نبوده‌ و مشکلات‌ بخصوصی‌ را متعاقبا بوجودمی‌آورد با عدول‌ از مقررات‌ قانون‌ مدنی‌ به‌ تعیین‌ حریم‌ توسط کارشناسان‌ فنی‌ وزارت‌ نیرو اشاره‌نموده‌اند و سعی‌ نموده‌ با استفاده‌ از دانش‌ جدید و با آگاهی‌ از وضعیت‌ و کیفیت‌ آبهای‌ زیرزمینی‌ وشرایط سفره‌های‌ آبی‌ زیرزمینی‌ حسب‌ مورد حریم‌ منابع‌ آبهای‌ زیرزمینی‌ را مشخص‌ تا از بروزآشفتگی‌ در بین‌ استفاده‌ کنندگان‌ و بروز دعاوی‌ متعدد علیه‌ یکدیگر بخاطر ضرر و زیان‌ ناشی‌ ازاحداث‌ چاه‌ یا رعایت‌ حریم‌ و هرز سرمایه‌های‌ ملی‌ جلوگیری‌ بعمل‌ آید. لذا علاوه‌ بر آنکه‌ تأثیرامکانات‌ فنی‌ و مهندسی‌ بر مسئله‌ تعیین‌ حریم‌ یک‌ امر بهینه‌ بنظر می‌رسید شاید بتوان‌ گفت‌ از بهترین ‌شیوه‌های‌ رویکرد قانونگذاران‌ به‌ حساب‌ می‌آید. [4]

[1]– سید حسین صفایی، پیشین، ص270.

[2]– براساس حدیث شریف«لاضرر و لاضرر فی الاسلام»که از احادیث معتبر اسلامی است و ضرر رسانیدن و وجود ضرر در قواعد منع شده است.

[3]– سیدحسین صفایی، پیشین، ص277.

[4]– عبدالله شفایی، بررسی ماهیت‌ حقوقی ‌و فنی‌ حریم‌، مجله فقه، بهار1384- شماره43، ص107- 160.

 

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید