مدل های توصیفی سنجش سرمایه فکری:

به طور کلی اکثر مدل های توصیفی پیشنهادشده برای سنجش سرمایه فکری را می‌توان در قالب چهار دسته تقسیم‌بندی نمود: مدل های مستقیم سرمایه فکری، مدل های مبتنی بر سرمایه بازار، مدل های بازده دارایی‌ها ومدل کارت امتیازی متوازن

2-2-14-1) مدل های مبتنی بر سرمایه بازار:

به لحاظ تاریخی نخستین تلاش‌هایی که به نوعی با مدل های سنجش سرمایه فکری نیز مرتبط گشته، مربوط به نیمه دوم قرن گذشته است. امروزه در طبقه‌بندی مدل های مرتبط با سنجش سرمایه فکری، مدل سنجش عملکرد اثربخش یا کیوی توبین، به عنوان نخستین مدل شناخته‌شده در این حوزه، جزو مدل مبتنی بر سرمایه بازار در نظر گرفته می‌شود. این مدل ها، از طریق محاسبه تفاوت میان سرمایه سازی بازار و سرمایه صاحبان سهام، ارزش سرمایه فکری را مورد محاسبه قرار می‌دهند. (پاکدل، دریایی،1392، ص 9)

2-2-14-2) مدل ترازنامه نامشهود:

مدل ترازنامه نامشهود در سال 1989 میلادی توسط کارل اریک سویبی معرفی شده است. این مدل به منظور شفاف‌سازی تفاوت میان ارزش بازاری، ارزش دفتری خالص شرکت‌ها، طراحی گردیده است براین اساس از نظر سویبی، بهترین روش برای شفاف‌سازی دارایی‌های نامشهود، به‌کارگیری ترازنامه نامشهود بود. در این ترازنامه، مؤلفه‌های دارایی‌های نامشهود به سه دسته‌ی هم خانواده تقسیم‌بندی می‌گردند:

2-2-14-2-1) ساختار داخلی:

متشکل از حقوق اعضای معنوی، مفاهیم مدل ها، سامانه‌های اداری وکامپیوتری، که همه این موارد از آنجایی که توسط کارکنان خلق می‌شوند، قابل تملک توسط سازمان هستند.

2-2-14-3-2) ساختار خارجی:

متشکل از ارتباطات با مشتریان و تأمین‌کنندگان، برندها، علائم تجاری، اعتبار و یا شکل سازمانی.

2-2-14-4-3) شایستگی‌های فردی:

شامل توانایی‌های افراد برای فعالیت در موقعیت‌های متفاوت مانند: مهارت، تحصیلات، ارزش و مهارت‌های اجتماعی.

 

 

2-2-14-3) مدل مقایسه ارزش بازاری و ارزش دفتری:

مدل مقایسه‌ی ارزش بازاری و ارزش دفتری در سال 1997 میلادی توسط توماس استوارت معرفی شده است. مبنای طبقه‌بندی سرمایه فکری قابل سنجش در این مدل، چارچوب سرمایه فکری است که توسط استوارت طرح شده است. در این مدل فرض بر این است که ارزش نهایی تقریبی شرکت از مجموع ارزش دارایی‌های نامشهود و نامشهود به دست می‌آید، که در قالب ارزش بازار بروز می‌نماید. مقدار ارزش در واقع حاصل از ضرب قیمت بازاری هر سهم عادی در تعداد سهم صاحبان سهام است. از سوی دیگر، ارزش دفتری به معنی ارزش نمایانده شده در ترازنامه‌های مالی شرکت است. به طور کلی می‌توان گفت که مدل ارزش بازاری به دفتری، تفاوت میان پولی است که سرمایه‌گذاران شرکت در ابتدا سرمایه‌گذاری نمودند و جریان نقدینگی که در شرایط زمانی حاضر در صورت فروش سهام شرکت می‌توانند به دست بیاورند. (پاکدل، دریایی،1392، ص 10)

2-2-14-4) مدل های مستقیم سرمایه فکری:

این مدل ها، ارزش پولی سرمایه فکری را با شناسایی مؤلفه‌های مختلف آن، مورد محاسبه قرار می‌دهند. در واقع از دریچه‌ی امکان آفرینی برای شناسایی مؤلفه‌ها، ارزش‌گذاری این مؤلفه‌ها چه به صورت منفرد، و چه به صورت کسری از ارزش کل میسر خواهد بود. (پاکدل، دریایی،1392، ص 11)

2-2-14-5) مدل حسابداری منابع انسانی:

مدل حسابداری منابع انسانی جزو مدل های مستقیم سرمایه فکری به حساب می‌آید. طبق مطالعات کلاسیک هرمانسندر[1]سال (1964)، شیوه ارزشیابی دارایی‌ها مباحثات و مناظراتی را درمیان حسابداران و نظریه‌پردازان منابع انسانی به وجود آورده است. هدف حسابداری منابع انسانی کمی سازی ارزش اقتصادی افراد در سازمان، به منظور فراهم ساختن داده‌هایی برای اتخاذ تصمیمات مدیریتی و مالی است. محققان سه نوع مدل اندازه‌گیری برای حسابداری منابع انسانی گزارش کرده‌اند: مدل هزینه، مدلهای ارزش منابع انسانی ومدل های مالی. (پاکدل، دریایی،1392، ص 11)

 

2-2-14-6) مدل اظهارنامه منابع انسانی:

مدل اظهارنامه منابع انسانی در سال 1998 میلادی توسط کای استفان آهونن[2] معرفی شده است. در مدل اظهارنامه‌ی منابع انسانی، منابع انسانی بر اساس سه بعد: سازمانی، کمی و کیفی طبقه‌بندی می‌گردد. بعد کمی، معطوف به حجم کاری است که سازمان می‌تواند بر پایه‌ی تعداد کارکنانش صورت دهد، و مجموعه‌ای از آمار عددی مرتبط با پرسنل در موقعیت‌ها و وظایف کاری متفاوت را شامل می‌شود. بعد کیفی توصیفی از مجموعه فعالیت‌های خاص سازمانی است که بر پایه‌ی خصیصه‌های فردی کارکنان، سازمان قادر به انجام آن‌هاست، که شامل: مهارت‌ها، دانش وهم چنین بهداشت کارکنان می‌گردد. بعد سازمانی انعکاس دهنده قالب‌های همکاری و تعاون سازمانی، مانند: اطلاعات مرتبط با شفاف‌سازی اهداف سازمانی و التزام به آن‌ها، روابط داخلی و رضایت شغلی است. اظهارنامه منابع انسانی در واقع مدلی است که بر پایه چشم‌انداز طبقه‌بندی منابع انسانی، ایجادشده در محاسبات سودوزیان و گزارش منابع انسانی سازمان را در خود جای داده است. در این مدل سه دسته‌ی هزینه‌های مرتبط با منابع انسانی عبارت‌اند از: هزینه‌های تجدید: شامل حقوق و دستمزدهای ایام تعطیل و هزینه‌های ترک خدمت یا جابجایی پرسنل. هزینه‌های توسعه: شامل آموزش، خدمات بهداشت شغل و فعالیت‌های اجتماعی. هزینه‌های فرسودگی: شامل هزینه‌های عدم کار آیی در اثر بیماری یا حادثه در محل کار و حقوق بازنشستگی به سبب از کارافتادگی. (پاکدل، دریایی،1392، ص 12-11)

2-2-14-7) مدل کارگزاری فناوری:

مدل کارگزاری فناوری، جزو مدل های مستقیم سرمایه فکری است که در سال 1996 میلادی توسط آنی بروکینگ معرفی شده است. به باور بروکینگ سرمایه فکری هر سازمان ترکیبی از چهار مؤلفه‌ی: دارایی بازار، دارایی‌های انسان‌محور، دارایی‌های مرتبط با مالکیت فکری و دارایی‌های زیرساختی است. بر پایه‌ی این چارچوب، هر دارایی از تعریف و طبقه‌بندی خاصی برخوردار گردیده است. براین اساس دارایی‌های بازار، مجموعه‌ای از توانایی‌های بالقوه سازمان در کسب سهم بیشتر از بازار مانند: مشتریان، علامت‌های تجاری، توافقات، قراردادها و…را شامل می‌شود. دارایی‌های انسان‌محور، تمام داشته‌های سازمانی را که به نوعی از دریچه‌ی فعالیت با حضور افراد در سازمان پدید می‌آیند، یعنی مواردی چون: استعدادها، توانایی حل مسئله، رهبری، نوآوری و… را دربرمی گیرد. دارایی‌های مرتبط با سرمایه فکری نیز، عبارت است از اختیارات قانونی که سازمان به منظور حفاظت از داشته‌های خود، چون: دانش فنی، رموز تجاری، کپی‌رایت، حقوق انحصار معنوی و… کسب کرده است. نهایتاً، دارایی‌های زیرساختی سازمان، متشکل از فرایندهای مدیریتی، سامانه‌های فناوری اطلاعات، شبکه‌ها و سامانه‌های مالی و… است. مهم‌ترین مزیت‌های مدل کارگزار فناوری را می‌توان در معرفی مجموعه ابزاری جهت تخصیص ارزش به سرمایه فکری و تسهیل آن برای سازمان و معرفی چارچوب ممیزی سرمایه‌ی فکری دانست. این موارد به سازمان کمک کی کند تا ظرفیت‌های سرمایه فکری و دارایی‌های نامشهود خود را مورد شناسایی قرار دهد. (پاکدل، دریایی،1392، ص 13-12)

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   تعهد سازمانی از دیدگاه اسلام

2-2-14-8) مدل ارزش‌گذاری دارایی فکری:

مدل ارزش‌گذاری دارایی فکری جزو مدل های مستقیم سرمایه فکری است، که در سال 2000 میلادی توسط پاتریک سولیوان معرفی شده است. به باور سولیوان وهلمان: سرمایه انسانی و دارایی‌های فکری، در شکل‌گیری سرمایه فکری دخالت دارند. (پاکدل، دریایی،1392، ص 13)

2-2-14-9) مدل روش‌های مالی اندازه‌گیری دارایی‌های نامشهود:

مدل روش مالی اندازه‌گیری دارایی‌های نامشهود در سال 2002 میلادی توسط رودولف و للیارت[3] معرفی شده است. به اعتقاد رودولف وللیارت، مهم‌ترین مزیت این مدل، تفاوت بین ارزش بازاری و ارزش دفتری به عنوان ارزش «سرمایه فکری نقدی (آزادشده)» و نه ارزش «واقعی» سرمایه فکری در نظر گرفته می‌شود. در واقع این مدل بخشی از تفاوت میان ارزش بازاری و ارزش دفتری، ناشی از «احساسات سرمایه‌گذاران» پنداشته می‌شود. بر این اساس در قالب رویه پیشنهادی، مدیران بایستی تخمینی بر پایه گذشته از نسبت ارزش مؤلفه‌های سرمایه فکری به ارزش کل سرمایه فکری داشته واین مقیاس وزنی را در تقسیم‌بندی سرمایه فکری «نقدی» به مؤلفه‌های آن به کار گیرد. در این مدل ارزش سرمایه فکری در شش گام مورد محاسبه قرار می‌گیرد:

  • تعیین «سرمایه فکری نقدی (آزادشده)» که حاصل تفاوت میان ارزش بازاری و ارزش دفتری است.
  • شناسایی مؤلفه‌های مرتبط به سرمایه فکری و دسته‌بندی آن‌ها به: سرمایه انسانی، مشتریان و ساختاری.
  • تخصیص ضریب مناسب به مؤلفه‌های سرمایه فکری، متناسب به وزن هر مؤلفه در کلیت سرمایه فکری.
  • هم تراز کردن وفرمالیزه کردن این ضرایب.
  • محاسبه‌ی ارزش پولی مؤلفه‌های سرمایه فکری از طریق ضریب وزنی هر مؤلفه در ارزش مجموعه سرمایه فکری نقدی.
  • افزودن ارزش سرمایه فکری به ارزش دفتری و ایجاد گزینه‌های جدید تصمیم‌گیری. (پاکدل، دریایی،1392، ص 14)

2-2-14-10) مدل های بازده دارایی‌ها:

در این مدل ها، میانگین درآمد سازمان پیش از مالیات به عنوان مبنایی برای محاسبه در نظر گرفته می‌شود. در واقع این میانگین در یک بازه زمانی، تقسیم بر میانگین سرمایه فکری سازمان می‌گردد. حاصل این کسر مقدار ROA سازمان را به دست می‌دهد. در ادامه مقدار ROA از میانگین صنعتی کسر شده و حاصل این عملیات در گام بعد، در میانگین سرمایه فکری سازمان ضرب شد، تا درآمد متوسط سالانه از خلال سرمایه فکری مورد محاسبه قرار گیرد. (پاکدل، دریایی،1392، ص 14)

2-2-14-11) مدل ارزش افزوده اقتصادی:

در دهه 1990،EVA که توسط شرکت «استون استوارت‌اند کمپانی»[4]یک موسسه مشاوره در نیویورک مطرح گشت از شهرت زیادی برخوردار شد. این روش بر حداکثر کردن ارزش ثروت سهامداران تاکید دارد. در این روش، از معیارهایی نظیر بودجه‌بندی سرمایه‌ای، برنامه‌ریزی مالی، تعیین هدف، اندازه‌گیری عملکرد، ارتباط با سهامداران و جبران خدمات تشویقی برای تعیین راه‌هایی که از طریق آن‌ها ارزش شرکت افزوده یا کم می‌شود. نقطه قوت این روش، همبستگی آن به قیمت سهام است.EVA به صورت کمی و مالی بیان می‌شود و شامل پنج مرحله است:بررسی داده‌های مالی شرکت-شناسایی و تعیین نوع سرمایه‌های شرکت-تعیین نرخ هزینه سرمایه شرکت-محاسبه سود خالص شرکت-محاسبه ارزش اقتصادی افزوده‌شده از طریق کسر هزینه سرمایه از سود خالص در حقیقت EVA،اختلاف بین درآمد خالص عملیاتی بعد از مالیات و هزینه سرمایه (بهره) از حقوق صاحبان سهام و بدهی‌ها می‌باشد و برای سیستم گزارش عملکرد شرکت از ارزش افزوده سهامداران استفاده. ارزش افزوده تنظیمی اقتصادی توسط دویلرز مطرح شد. همچنین ارزش افزوده اقتصادی تصفیه‌شده توسط روس و دیگران، عنوان شد. سود اقتصادی تنظیم‌شده نیز توسط مارکون[5] مطرح شد. همچنین مدیریت ارزش اقتصادی توسط KPMG مطرح شد. (پاکدل، دریایی،1392، ص 15-14)

2-2-14-12) مدل ارزش نامشهود محاسبه‌شده:

مدل ارزش نامشهود محاسبه‌شده جزو مدل های بازده دارایی‌ها است، که در سال 1997 میلادی توسط توماس استوارت معرفی شده است. این مدل، بر پایه‌ی محاسبه ارزش جاری خالص متوسط مازاد بازدهی سرمایه پس از مالیات بنانهاده شده است. استوارت در قالب این مدل، هفت مرحله‌ی محاسبه ارزش نامشهود را این‌گونه توصیف می‌نماید:

  • محاسبه میانگین درآمد قبل از مالیات برای سه سال گذشته.
  • مراجعه به ترازنامه‌ها و به دست آوردن میانگین دارایی‌های مشهود در پایان سال مالی برای سه سال گذشته.
  • تقسیم درآمدها بر دارایی‌ها به منظور تعیین بازدهی دارایی‌ها.
  • محاسبه متوسط بازده دارایی‌ها در آن صنعت به خصوص، برای دوره سه سال مشابه.
  • محاسبه بازده مازاد از طریق ضرب متوسط دارایی در صنعت در متوسط دارایی مشهود شرکت و کسر این مقدار از درآمد قبل از مالیات محاسبه‌شده در مرحله اول.
  • محاسبه متوسط نرخ مالیات بر درآمد در سه سال و ضرب آن در بازده مازاد.
  • کسر مقدار به دست آمده از بازده مازاد به منظور به دست آوردن مازادی که قابل نسبت دادن به دارایی‌های نامشهود است.
  • محاسبه ارزش جاری خالص به دست آمده در مرحله ششم از طریق تقسیم مقدار مازاد بر نرخ تنزیل متناسب، مانند: هزینه سرمایه شرکت.

هرچند مقدار عددی به دست آمده در قالب این مدل، در قیاس با سایر مقادیر موجود در ترازنامه‌ها، از دقت کمتری برخوردار است، اما ارزشی که در این مدل برای دارایی‌های نامشهود مورد محاسبه قرار می‌گیرد، ارزشی است که بیش‌ترین تأثیر را بر جریان مالی نقدینگی آینده‌ی سازمان، در مقایسه با سایر موارد نشان داده شد. در ترازنامه داراست. (پاکدل، دریایی،1392، ص 16-15)

[1] Hrmansndr

[2] Stephen Hvnn

[3] Rvdvf Llyart

[4] Stuart Stone and Company

[5] Marconi