فر،1392: 6).
ب) وابستگی کامل سیستان به آب هیرمند
در کشور ما ضریب وابستگی به منابع آب با منشاء خارج از کشور، در بعد ملی رقم ناچیزی است ولی در سیستان مقدار این ضریب رقمی بالا بوده و بسیار مهم و حیاتی است. به طوری که ضریب وابستگی دشت سیستان به رودخانه هیرمند تقریباً 100 درصد است. میانگین آبدهی سالانه هیرمند حدود6/4 میلیارد متر مکعب است که با نوسان صفر تا6/13 میلیارد متر مکعب نشان‌دهنده تغییرات بسیار شدیدی می‌باشد(سعادت،1380: 145). از این رو، هر از چند گاهی جلوگیری از ورود آب هیرمند به ایران منجر به نابودی کشاورزی ناحیه سیستان و بروز نابسامانی‌های متعدد زیست محیطی می‌گردد.حیات سیستان در طی تاریخ به جریان آب رودخانه هیرمند وابسته بوده است و به دلیل نوسان شدید در آبدهی هیرمند، خشکسالی‌های بزرگی در سیستان رخ داده است. بنابراین بحران آب و کم آبی منطقه نیز عموماً ناشی از کمبود آب این رودخانه است برای نمونه طی سالهای 1378-81 آورد رودخانه هیرمند حدود2/0 میلیارد متر مکعب بوده و خسارات ناشی از آن تنها در بخش کشاورزی بیش از 220میلیارد ریال برآورده گردیده است(شاه محمدی و سلطانی،1380: 54). در حال حاضر، در کنار تأثیر عوامل طبیعی، پیگیری سیاست‌های غیر اصولی افغانستان به ویژه سیاست آبی هیرمند مزید بر علت شده و منجر به کاهش تدریجی آب در پایین دست رودخانه، خشک شدن تالاب‌های هامون و بروز ناپایداری‌های گسترده در سطح روستاهای سیستان می‌گردد. متوسط دبی آب سالانه رود هیرمند 78 متر مکعب در ثانیه برآورد گردیده که از این میزان، بر اساس قرار داد سال 1351 هجری شمسی، سهم ایران 26 متر مکعب در ثانیه تعیین شده است که متأسفانه هیچ گاه این قانون پیاده نگردیده است. گفتنی است که دولت افغانستان پس از جنگ جهانی دوم به یاری شرکت‌های امریکایی برنامه گسترده ای را به نام طرح آبیاری هلمند- ارغنداب به اجرا درآورده است (گروتس باخ،1368 : 169). در نتیجه اجرای این طرح‌ها، در سیستان مشکل کم آبی بیش از پیش، کشاورزی سیستان را در تنگنا گذاشته و حتی دریاچه های هامون که زمانی زیستگاه انواع پرندگان مهاجر و ماهیها و محل پرورش دامهای بومی و منبع درآمد روستاییان و عشایر منطقه بوده است، اکنون دستخوش طوفان و باد توام با شن روان شده به طوری که علاوه بر خسارات فراوان اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی، اثرات زیانباری بر بهداشت عمومی منطقه گذاشته است. در واقع با کاهش یا توقف جریان آب ورودی رودخانه هیرمند به تالاب هامون و شهرستان های آن نقش اساسی در بروز و تشدید فعالیت ماسههای روان در آن ایفا مینماید. به طوری که با خشک شدن تالاب هامون عملاً بستر آن به یکی از کانونهای بحرانی فرسایش بادی تبدیل میگردد. زیرا به علت نرم بودن خاک سطحی تالاب (رس و سیلت) از یک سو، و وزش بادهای 120 روزه از سوی دیگر، ذرات خاک به راحتی جدا، حمل و در مناطق مختلف ترسیم یافته و شرایط سخت محیطی را در سطح روستاها فراهم نموده است. به گونهای که در تخلیه و کاهش جمعیت برخی از روستاهای تحت تأثیر فرسایش سالانه بستر تالاب هامون، نقش بسزایی را دارا میباشد (نادریان فر،1392: 132).

3-2- ویژگیهای جغرافیای انسانی
3-2-1- جمعیّت و ویژگیهای آن
آثاری که ساختارهای اجتماعی نظیر جمعیت، اقتصاد، فرهنگ، سواد و . . . بر توسعه یک کشور و نواحی روستایی دارد، از جمله عوامل مهم در این زمینه تلقی میشود، چرا که بدون بررسی ابعاد اجتماعی یک مکان، برنامه ریزی توسعه نتیجه اثر بخشی نخواهد داشت. مطالعه جمعیت منطقه سیستان به عنوان گامی اساسی در فرآیند این تحقیق به شمار میرود، چرا که دراین شهرستان مسائل و مشکلات جمعیتی، سطح پایین سواد و … وجود دارد؛ لذا در این پژوهش سعی شده است به منظور کاربردهایی که در توسعه روستایی دارد، به شناخت دقیق عوامل و شاخصهای جمعیتی پرداخته شود.
آمارگیری سال 1365 مرکز آمار ایران، جمعیت منطقه سیستان 274611 نفر سرشماری کرده است و بعد خانوار این شهرستان طی سال 65 برابر 4/5 نفر بوده است. از کل جمعیت تعداد 75105 نفر(3/27 درصد) در نقاط شهری و 192552 نفر (1/70 درصد) در نفاط روستایی سکونت داشته و ما بقی غیرساکن بودهاند، تراکم شهرستان در هر کیلومتر 8/33 نفر برآورد شده است. در فاصله دو آمارگیری سالهای 1355 و 1365 نرخ رشد ده ساله شهرستان برابر 6/4 درصد بوده که این نرخ رشد در نقاط روستایی 8/1 درصد و در نقاط شهری 8/9 درصد محاسبه شده است. در سرشماری رسمی کشور در سال 1375، جمعیت منطقه سیستان 334561 نفر بوده که این تعداد 108889 نفر ساکن و 2656 نفر جزو جمعیت غیرساکن شهرستان بودهاند. بعد خانوار نقاط روستایی و شهری طی سالهای سرشماری 1375، 6/5 نفر برای هر خانوار بوده و تراکم جمعیت شهرستان بر اساس 15197 کیلومتر مربع مساحت آن 22 نفر در هر کیلومتر مربع بوده است. جمعیت منطقه سیستان در سال 1385 برابر با 329317 نفر بوده است جمعیت مناطق شهری برابر با 153742 نفر جزو جمعیت و مناطق روستایی 175575 نفر ساکن بودهاند که 3/53 درصد در مناطق روستایی و 7/46 درصد در مناطق شهری زندگی میکردهاند. جمعیت شهرستان در سال 1390 برابر با 343226 نفر بوده است که از این تعداد 152370 نفر جمعیت شهری و 106556 نفر جمعیت روستایی بوده است. تعداد خانوار شهرستان زابل در سال 1390 برابر با 63736 خانوار که 59 درصد در نقاط شهری و 80/40 درصد در نقاط روستایی ساکن بودهاند. از کل جمعیت شهرستان زابل 113060 نفر مرد و 113283 نفر زن میباشند (بندانی، 1391: 49ـ48).

جدول3-2: وضعیت جمعیتی دهستانهای منطقه سیستان، 1390.
شهرستان
بخش
دهستا
ن
جمعیت
هیرمند
قرقری
قرقری
10434

اکبرآباد
4110

مرکزی
دوست محمد
17972

مارگان
11119

جهان آباد
15062
زهک
جزینک
جزینک
9311

خمک
11126

مرکزی
خواجه احمد
10042

زهک
30611
نیمروز
مرکزی
ادیمی
17820

بزی
4580

هامون صابری
قائم آباد
15637

سفیدآبه
4101
زابل
مرکزی
بنجار
30130
هامون
مرکزی
محمدآباد
13641

لوتک
13167

تیمورآباد
تیمورآباد
5879

کوه خواجه
1601
ماخذ: مرکز آمار ایران، 1390.

3-4-3- ترکیب جنسی جمعیت
تفاوتهای عددی بین دو جنس، به علت نقشهای متفاوتی که از لحاظ فیزیولوژیکی اقتصادی و اجتماعی دارند، برای جغرافیدانان دارای اهمیت میباشد (مهدوی، 1386: 127). نسبت جنسی عبارت است از نسبت تعداد مردان به زنان که به صورت درصد بیان میشود:
100× نسبت جنسی
که در آن، M تعداد مردان و F تعداد زنان است.
بر طبق آمار سال 1390 جمعیت کل منطقه سیستان 343226 نفر برآورد شده است، که از این تعداد 113060 نفر مرد و 113283 نفر زن در منطقه سیستان میباشد. نسبت جنسی در شهرستان هیرمند و زهک به ترتیب برابر با 80/99 میباشد. جدول 3-3 نسبت جنسی منطقه سیستان را نشان میدهد.

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   ایستگاه های مترو

جدول ‏3-3: نسبت جنسی در دهستانهای مورد مطالعه در سال 1390.
شهرستان
دهستان
جمعیت

مرد و زن
مرد
زن
نسبت جنسی
هیرمند
قرقری
10434
5134
5300
86/96

اکبرآباد
4110
2087
2023
16/103

دوستمحمد
17972
8875
9097
50/102

مارگان
11119
5523
5596
32/101

جهان آباد
15062
7578
7484
25/101
زهک
جزینک
9311
4563
4748
05/104

خمک
11126
5499
5627
72/97

خواجه احمد
10042
4872
5170
23/94

زهک
30611
15332
15279
65/99
نیمروز
ادیمی
17820
9513
8307
51/114

بزی
4580
2306
2274
40/101

قائم آباد
15637
7877
7760
50/101

سفیدآبه
4101
1984
2117
71/93
زابل
بنجار
30130
15166
14964
66/98
هامون
محمدآباد
13641
6538
7103
04/92

لوتک
13167
6513
6654
88/97

تیمورآباد
5879
2862
3017
86/94

کوه خواجه
1601
838
763
82/109
مأخذ: مرکز آمار ایران، 1390.

4-4-3- بعد خانوار
یکی دیگر از شاخصهای جمعیتی بعد خانوار است. هرچه میزان باروری و زاد و ولد در روستاها بیشتر باشد، تعداد خانواده گستردهتر شده و بعد خانوار بالاتر خواهد رفت. بر همین اساس متوسط بعد خانوار عبارت است از متوسط تعداد افراد در خانوار و از تقسیم تعداد جمعیت به تعداد کل خانوار حاصل میشود:
متوسط بعد خانوار
بر اساس جدول 3-4 دهنده بعد خانوار در منطقه سیستان 17/4 نفر است.

جدول ‏3-4: بعد خانوار به تفکیک دهستانها مورد مطالعه در سال 1390.
شهرستان
دهستان
جمعیت
تعداد خانوار
بعد خانوار
هیرمند
قرقری
10434
2300
53/4

اکبرآباد
4110
942
36/4

دوستمحمد
17972
4173
30/4

مارگان
11119
2573
32/4

جهان آباد
15062
3491
31/4
زهک
جزینک
9311
2246
14/4

خمک
11126
2977
73/3

خواجه احمد
10042
2273
41/4

زهک
30611
7213
24/4
نیمروز
ادیمی
17820
4291
15/4

بزی
4580
1057
33/4

قائم آباد
15637
3851
06/4

سفیدآبه
4101
830
94/4
زابل
بنجار
30130
7256
15/4
هامون
محمدآباد
13641
3608
78/3

لوتک
13167
3033
34/4

تیمورآباد
5879
1600
67/3

کوه خواجه
1601
484
30/3
مأخذ: مرکز آمار ایران، 1390.

5-4-3- سواد
در بین پارامترهای جمعیتی، ترکیب سواد به علت ارتباط مستقیم آن با سطح توسعه نواحی و پیشرفت اجتماعی آن از جایگاه مهمی برخوردار است. در واقع، روند با سوادی نشان دهنده حیات اقتصادی و اجتماعی یک جامعه است که به آن نایل شده است (جوان،1380: 156).
در منطقه سیستان از 123132 نفر باسواد، 66554 نفر مرد باسواد و 56558 نفر زن باسواد هستند. جدول 3-5 تعداد باسوادی در منطقه سیستان را نشان میدهد.
جدول ‏3-5: تعداد افراد باسواد در دهستانهای مورد مطالعه.
نام
تعداد افراد باسواد

کل سواد
باسواد مرد
باسواد زن
دهستان قرقری
4748
2603
2145
دهستان اکبرآباد
1702
957
745
دهستان دوست محمد
10154
5535
4619
دهستان مارگان
6076
3402
2674
دهستان جهان آباد
7565
4145
3420
دهستان جزینک
5906
3192
2714
دهستان خمک
6313
3339
2974
دهستان خواجه احمد
4400
2406
1994
دهستان زهک
16413
8993
7420
دهستان ادیمی
9756
5497
4259
دهستان بزی
2655
1437
1188
دهستان قائم آباد
8005
4444
3561
دهستان سفیدآبه
1998
1154
844
دهستان بنجار
15711
8621
7090
دهستان هامون
3706
1918
1788
دهستان تیمورآباد
7779
4215
3564
دهستان محمدآباد
5171
2636
2545
دهستان کوه خواجه
5074
2060
3014
مأخذ: سازمان آمار، سرشماری 1385.

3-3- ویژگیهای اقتصادی منطقه سیستان
کشاورزی از گذشتههای دور به واسطه وجود رود هیرمند، عمدهترین فعالیت اقتصادی در پهنهی دشت سیستان را تشکیل میداده است. در حال حاضر نیز این بخش، فعالیت سایر بخشهای اقتصادی را با وجود بیمهریهای طبیعت منطقه سیستان را تحتالشعاع خود قرار داده است. علیرغم اهمیت و جایگاه ویژه کشاورزی در منطقه، نوسانات آبی رود هیرمند وضعیت کشت و کار را تعیین نموده است. در واقع سالهای پرآبی، افزایش سطح زیر کشت و بهبود وضعیت کشاورزان منطقه را در پی داشته است و سالهای کمآب کاهش سطح زیر کشت و بازدهی اقتصادی این بخش مفروض نیست. در دهههای اخیر به منظور ایجاد ثبات در این رابطه نامتعادل و کمک به توسعه فعالیتهای کشاورزی، سرمایهگذاریهای کلانی در خصوص آب و خاک منطقه و احداث زیرساختهای آب رسانی به اراضی کشاورزی و شبکه زهکشی صورت پذیرفته که امید میرود، نتیجه این فعالیتهای زیربنایی در طی چند سال اخیر به بار نشسته و ثباتی بر وضعیت کشاورزی منطقه حاکم گردد. (بندانی، 1391: 49). براساس نتایج تفصیلی سرشماری کشاورزی کشور، 23867 بهرهبردار به زراعت، 450 نفر به باغداری، 89 نفر دارای گلخانه میباشند (سالنامه آماری استان سیستان و بلوچستان، 1387: 179). یکی دیگر از زمینههای اشتغال اصلی تعدادی از اهالی روستاهای منطقه را در گذشته صیادی و ماهیگیری تشکیل میداده است، اما در حال حاضر به دلیل کمآبی و خشکسالیهای متوالی، بسیاری از صیادان حرفه خود را رها کرده و در شمار کارگران ساده قرار گرفته و با کارگری در سطح روستاها و یا شهرستان زابل گذران زندگی میکنند. با توجه به سالنامه آماری تعداد صیادان منطقه 79 نفر میباشد (سالنامه آماری استان سیستان و بلوچستان، 1385: 130).

3-4- روش شناسی تحقیق
3-4-1- روش پژوهش
مطالعه اسنادی – کتابخانهای و برداشتهای میدانی روش پژوهش حاضر را تشکیل میدهد. در ابتدا با استفاده از کتاب ها، مقالات علمی – پژوهشی و پایاننامهها، ادبیات مرتبط با موضوع پایان نامه جمعآوری شد. پس از طبقهبندی ادبیات موضوع و شرح و تفصیل آن، نوبت به گردآوری اطلاعات مرتبط به پایاننامه رسید. بطور کلی تحقیق حاضر در 6 مرحله صورت گرفت.
مرحله اول: مروری بر منابع تحقیق و مطالعات انجام شده در این زمینه.
مرحله دوم: جمعآوری اطلاعات و دادهها با مطالعهی اسناد و مدارک مکتوب، مقالات علمی- پژوهشی داخلی و خارجی با فیش برداری مطالب.
مرحله سوم: بررسی موقعیتهای جغرافیایی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی منطقهی مورد مطالعه، مراجعه به مراکز و سازمانهای مربوطه(استانداری، فرمانداری، بخشداری و… ) برای دریافت اطلاعات جمعیتی و موقعیت جغرافیایی شهرستان مورد نظر و دهستانها و روستاهای

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید