دانلود پایان نامه
  • وجدان از دیدگاه اندیشمندان اسلامی

اگر در متون اسلامی که درباره انسان بحث می‌کند تحقیق کنیم نزدیک‌ترین واژه‌ای که با این صفات نیز مشابهت و تناسب داشته باشد جز «نفس لوامه» نمی‌توان یافت.

از نظر اسلام نفس آدمی که همان جوهر و ذات وی می‌باشد از سه مرتبه برخوردار است، مرتبه‌ای که انسان را به پستی و ابعاد حیوانی و جمادی و نباتی فرا می‌خواند و او را از کمال و حرکت به سوی آن باز می‌دارد که به آن «نفس اماره بالسوء» یعنی نفسی که امر کننده به بدی‌هاست (از بعد ارزش عمل) گفته می‌شود. مرتبه دیگری نیز برای نفس آدمی وجود دارد که حداعلی و غایت رشد نفس می‌باشد این مرتبه فقط به ابعاد عالی و معنوی و ماوراء طبیعی می‌پردازد و از اینرو مورد خطاب خداوند قرار گرفته است و جایگاه خاصی در نزد خداوند برای آن متصور است(تبریزی،1381).

این مرتبه عالی «به نفس مطمئنه» مشهور است که حرکت انسان باید برای نیل به آن مقام باشد و در این مرتبه نفسانی انسان فقط متوجه ذات خداوند است و هیچ چیز نمی‌تواند او را از حق و توجه به حق منصرف کند. در میان این دو مرتبه علی و دانی مرتبه دیگری قرار گرفته است به نام «نفس لوامه» که ویژگی‌های برشمرده برای آن در اسلام و در کلام اندیشمندان اسلامی مطابقت زیادی با «وجدان» خصوصاً «وجدان اخلاقی» دارد. در قرآن کریم به صراحت به نفس لوامه اشاره گردیده است: و قسم به نفس پرحسرت و ملامت[1]( سوره قیامت، آیه 20).

راغب اصفهانی در کتاب خود درباره «نفس لوامه» می‌نویسد: «گفته شده که نفس لوامه همان نفسی است که فضایل و اعمال نیک را جستجو می‌کند و اگر صاحب او مرتکب عمل مکروه و ناپسندی گردد او را شماتت می‌کند و آن از نفس مطمئنه پایین‌تر است» (خوانساری،1373).

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   سازمان ملل متحد

با توجه به این بیان «نفس لوامه اساساً به دنبال کسب فضایل و خوبی‌هاست و دارنده آن را به سوی اعمال خیر رهنمون است و به محض این که آدمی از این راه و طریق خارج شود و به سوی عملی ناپسند و دون شأن انسانی برود او را سرزنش می‌کند و از آن کار باز می‌دارد، این رفتار دقیقاً با تعاریف و ویژگی‌هایی که از وجدان نموده‌ایم هماهنگی و تناسب دارد. از این رو در متون اسلامی «نفس لوامه» یا نفس سرزنشگر در حکم همان وجدان می‌باشد.

درباره نفس سرزنشگر یا همان نفس لوامه گفتنی است که ظهور و بروز این مرتبه از نفس در صورتی تحقق می‌یابد که انسان آن را در خود تقویت نماید و نفس اماره را محدود سازد ولی اثر نفس اماره از قوت و نیروی بیشتری برخوردار باشد شاید گاهی اوقات حالاتی از ندامت و پشیمانی به وجود آید ولی دوام و قوامی ندارد.

امیرالمومنین علیه السلام درباره این راهنمای درونی می‌فرماید: «من کان له من نفسه زاجر کان علیه من الله حافظ» هر کس از برای او در نفسش جلوگیرنده ای باشد از سوی خداوند برای او نگاهدارنده ای است.(مطهری).

[1] «لااقسم بالنفس لوامه»

برای دانلود متن کامل فایل این  پایان نامه می توانید  اینجا کلیک کنید