توبه از واجب ترین کارها است «لیس من الاشیاء علی هذا الخلق اوجب من التوبه» ؛(مکی، ۱۹۹۵، ص ۳۶۲).
۳ـ ۲ـ ۱ـ ۲ غزالی
« دلیل وجوب توبه بر مومنان این است که معنی آن پی بردن به این حقیقت است که گناه سبب هلاک و تباهی است و باید از آن اجتناب کرد و این خود جزیی از ایمان است».
«اما این که توبه بر تمام افراد واجب است دلیلش این است که در انسان چهار گونه صفت وجود دارد: صفات چهارپایان، صفات درندگان، صفات شیطانی، صفات الهی.
از صفات چهارپایان شهوترانی و شکم پرستی و کارهای زشت بروز می کند و از صفات درندگان خشم و دشمنی، کینه جویی و رشک بردن سر می زند و از صفات شیطانی مکر و حیله گری و نیرنگ و فریبکاری ایجاد می گردد.
و از صفاتی که مختصّ ذات اقدس الهی است بزرگ منشی ، حب جاه، برتری ، علاقه به مدح و ستایش بروز می کند.(غزالی، ۱۳۷۰، ص ۱۸۴).
نتیجه این که چون اوصاف مذکور از راه وراثت به فرزندان منتقل می شود فرزندان نیز باید همچون پدر خود حضرت آدم علیه السلام توبه کنند
به همین مناسبت است که قصه گناه آدم علیه السلام و توبه او برای فرزندان بیان شده است که متوجه باشند چنین حادثه ای در زندگی او وجود داشته است و هیچ کس از توبه بی نیاز نیست.
«توبه بر همه واجب است در همه اوقات؛ توبه از کفر، توبه از ایمان تقلیدی، توبه از معاصی برون و باطن مانند شره طعام و شراب و شره سخن و دوستی مال و جاه و حسد و کبر و ریا و امثال این مهلکات که اصل معاصی است و از وسواس و حدیث نفس و اندیشه های ناکردنی خالی نبود.
اگر از این نیز خالی شد از غفلت از ذکر حق تعالی در بعضی احوال خالی نبود و اصل نقصان فراموش کردن حق تعالی است اگر در یک لحظه بود و ازین توبه کردن واجب است (غزالی، ۱۳۶۱، ص ۳۲۲).
از طرفی رسیدن به درجات عالی و کمالات روحانی و نفسانی که خاص انبیاء و اصفیاء الهی است میسر نیست مگر با توبه.
«مقامات مختلف است و متفاوت هر یکی از آن درجات نقصانی است به اضافت با آنکه فوق وی است و قناعت کردن به درجه نقصان با آنکه تمامتر از آن ممکن است غبن و خسران است و توبه از آن واجب است» (همان، ص۳۲۲).
«حسنات الابرار سئیات المقربین» کمال پارسیان اندر حق بزرگان نقصان بود که از آن استغفار کنند» (همان، ۱۳۷۰، ص ۶۵۱)
« و آنکه رسول گفت (ص) من در روزی هفتاد بار توبه می کنم و استغفار کنم این بود باشد که کار وی بر دوام در ترفی و زیادت بود و به هر قدمگاهی رسیدی کمالی دیدی که آن قدم پیشین در وی مختصر بودی از آن قدم گذشته استغفار کردی » (همان، ۱۳۶۱ ص۳۲۲).
«هیچ گاه انسان در اعضای ظاهر و یا در قلب از گناه محفوظ نیست و از یکی از اخلاق ناپسندیده که باید خود را از آن پاک سازد خالی نمی باشد پس موجبات دوری در تمام افراد وجود دارد و اشتغال به نابود کردن آنها توبه است (غزالی، ۱۳۷۰، ص ۱۸۵).
۳ـ ۲ـ ۱ـ ۳ میبدی
پس مومن اگر چه مطیع باشد و مخلص وی را از توبت چاره نیست «از این گفت رب العالمین توبوا الی الله جمیعاً ایها المومنون» (بقره، ۲۲۲)». (میبدی، ۱۳۷۱، ج۱، ص۶۰۰).
۳ـ ۲ـ ۱ـ ۴ طبرسی
«توبه از هر گناه و نافرمانی خدا واجب است ولی از ترک مستحبات به نظر ما صحیح و معقول می باشد و معنایش این است که آن مستحب را پس از آن انجام خواهد داد و توبه پیامبران که در قرآن کریم آمده است همه به این معنا بر می گردد» (طبرسی، ۱۳۵۱، ج۱، ص۱۴۱).
۳ـ ۲ـ ۱ـ ۵ مستملی بخاری
«بدانکه حق تعالی همه خلق را به توبه فرموده است و گفته «توبوا الی الله جمیعاً ایها المومنون» پیامبران و مقربین نیز توبه دارند (مستملی بخاری، ۱۳۷۳، ص۱۲۱۵).
توبه برای همه واجب است برای گناهکار واجب است و اگر توبه نکند هلاک او در آن است و برای غیر گناهکار نیز واجب است برای نیل به درجات و کمالات برتر، بنده دائماً در معرض گناه است یا گناه جارحه یا گناه جانحه که موجب هلاکت و خسران ابدیست زیرا گناه سمی مهلک است و عقل حکم می کند خود را از آن مهلکه نجات دهد.

۳ـ ۲ـ ۱ـ ۶ احمد جام بنده به هیچ حال از توبه مستغنی نیست. «در هر شبانه روزی بیست و چهار هزار نفس از آدمی برآید چون این نفسها در رغبت دنیا و دوستی وی برزند همه معصیت باشد… می نگر تا توبه و استغفار می باید کرد یا نه» (ژنده، پیل، ۱۳۴۷، ص ۱۰۰).
نتیجه این که توبه از واجب ترین عبادات است و هیچ عبادتی برتر از توبه نیست انسان برای رسیدن به کمال مطلق آفریده شده است و کمال مطلق منزه از هر بدی است و در انسان اوصاف ناپسندیدۀ متفاوتی است ؛ بنابراین توبه سالک الی الله از مهم ترین واجبات الهی است زیرا تا پاک نشود ، به خدای پاک نمی رسد « لابد من مداومه التوبه علی کل حا ل » (مجلسی، بی تا، ج۶، ص ۳۱) ؛ انسان همواره نیاز مند توبه است.
درجا ی دیگرآمده است: « بداند که هر لذتی که امروز از معاصی برسد فردا حسرتی و نقمتی خواهد بود در قیامت ؛ پس رجوع کند از جمله معاصی؛ و باز گردد، و با راه طاعت آید» (عبادی، ۱۳۶۸، ص ۵۰).
لذت حرام سبب حسرت در روز قیامت است؛بنا بر این ، باید از گناهان توبه کرد.
۳ـ ۳ موضوع توبه
۳ـ ۳ـ ۱ منشأ گناهان
یکی از مباحث مهمِ توبه موضوع آن است. چون انسان ها اوصاف، و احساسات متفاوتی دارند مبادی انگیزه های آنها متفاوت است ؛برتری جویی، منشأِ الهی دارد ؛ حسادت ،شیطانی است ، شهوات جنسی و شکم پرستی، حیوانی و غضب، مربوط به خوی درّندگی است.
«باید دانست که گناهان به هفت دسته تقسیم می شود که بعضی از آن ها از بعضی دیگر بزرگ تر است؛ تکبر، تفاخر، دوستی مدح و ثنا که مرتبط با صفات خدائی است ، این ها هلاک کننده و مربوط به عموم مردم است .
گناهانی که شیطانی است مانند: حسد، ستم گری، نیرنگ و فساد ؛ این ها نیز نابود کننده و شامل دسته ای از مردم است و گروهی نیز بدعت گذار، تحریف کنندۀ در کتاب های آسمانی و تأویل آن ها ، مخالف سنت و روش اولیای الهی می باشند (مکی، ۱۹۹۵، ص ۳۸۶).
و این اوصاف باعث بروز گناهان بسیاری مانند صغایر و کبایر است.
۳ـ ۳ـ ۲گناهان کبیره و گناهان صغیره
«دین هم مانند نجاسات دو حکم دارد؛ همانگونه که نجاست عین و نجاست صفت داریم دین هم نجاست عین دارد و نجاست صفت؛ نجاست عین شرک است که پاک نشود «انما المشرکون نجس، ان الله لا یعفر ان یشرک به» و دیگر خبث صفت است که آن نجاست معصیت است و آن هم بر دو قسم است خفیف و غلیظ. خفیف صغایر است و غلیظ کبایر، خفیف و غلیظ هر دو به آب توبه پاک شود» (میبدی، ۱۳۷۱، ج۱، ص ۶۰۶).
از این رو صغایر و کبایر موضوع توبه هستند.
گناهان بین بنده و خدا دو قسم کبیره و صغیره است. کبیره گناهی است که در بارۀآن وعدۀ عذاب واجرا شدن حدود الهی است امّا صغیره غیر آن است. «فالکبائر مانص علیه بالوعید و ما وجبت فیه الحدود و الصغائر دون ذلک» (مکی، ۱۹۹۵، ص۳۸۷).
در قرآن به دو قسم صغایر و کبائر اشاره شده است. «ان تحتنبو کبائر ما تنهون عنه» (نساء، ۳۱).
کیمیای سعادت به نقل از ابوطالب مکی در قوت القلوب، هفده کبیره را نام برده است که چهار مورد آن مربوط به دل است ، چهار مورد آن مربوط به زبان ، سه مورد آن مربوط به شکم، دو مورد مربوط به فرج ، دو مورد مربوط به دست، یکی مربوط به پا و یکی مربوط به حق پدر ومادر است. (غزالی،۱۳۷۰،ص ۶۵۵).
گناهان صغیره در اثر عواملی به گناهان کبیره تبدیل می شود. «اگر اصرار بر گناهان کند؛ گناه را کوچک بداند؛ از گناه خود شاد شود؛ فرصتی را که خدا برای توبه به او داده است غنیمت نشمارد و توبه نکند؛ گناه را آشکارا انجام دهد و الگوی دیگران باشد و دیگران به تبع او گناه کنند». (همان، ص ۶۵۶).
۳ـ ۳ـ ۳ اصرار بر گناه
«گناهی نیست که انسان نسبت به آن اصرار ورزد مگر آن که قلب او را سیاه می کند» (مکّی،۱۹۹۵، ص۳۷۵) پی در پی گناه کردن سبب هلاکت است.
«فاذا اتبع الذنب و لم یجعل بین الذنبین توبه خیف علیه الهلکه» (همان، ص ۳۷۵)؛ اگر گناه کند و توبه نکند ترس آن است که هلاک شود.
اگر گنهکارتوبه کند وگناه را ترک نکند، پروردگار خود را مسخره کرده است«المستغفر من ذنب وهو یفعله کاالمستهزئ بربه(مجلسی،بی تا،ج۹۳،ص۲۸۵)
۳ـ ۲ـ ۴ کوچک شمردن گناه
« و من ذلک آن یستصقر الذنب و یحتقره فیکون اعظم من اجتراحه» (مکّی،۱۹۹۵، ص۳۷۰)؛ کوچک شمردن گناه، بزرگ تر از انجام دادن گناه است.
«ان استصغار الذنب کبیره» ؛ کوچک شمردن گناه، گناهی بزرگ است.
به کوچکی گناه نباید نگاه کرد بلکه به عظمت کسی که در مقابل او گناه انجام می شود باید توجه کرد« لا تنظر الی صغر الخطیئه و انظر الی کبریاء من واجهته بها» ؛«گناه هر چند کوچک است اما در برابر عظمتِ خدا بزرگ است»(همان ،ص۳۶۷) ؛«مثلِ عالمی که مقتدای جامعه است و لغزش او جامعه ای را گمراه می کند؛ مانند کشتی شکسته ای است که همه ساکنان خود را هلاک می کند» (همان، ص ۳۷۱).
«پافشاری برگناه ،گناهی به گناهان انسان می افزاید» (همان، ۳۸۴).
موضوع توبه با در نظر گرفتن مبدا و مقصد سالک و عارف متفاوت است.؛ توبه زاهدان، رغبت به دنیاست«آن رجوع است از رغبت اندرون به دنیا با بی رغبتی از آن»؛ توبۀ اهل حضور غفلت است «آن رجوع است از غفلت با حضور»؛ توبه متخلفان اخلاق نکوهیده است «آن رجوع است ازاخلاق سیئه با اخلاق حسنه».
توبۀ عارفان ،از نسبت دادن حسنات به خود است«اهل معرفت هر گاه حسنه ای به خود اضافت کنند از آن توبت واجب دانند»؛ توبۀموحدان رجوع از ماسوای حق است«اهل توحید هر گاه که نظر به غیر کنند آن راگنا ه دانند واز آن توبت واجب شمرند» (کاشانی، ۱۳۸۱، ص۳۷۰)
نتیجه این که سالکان با در نظر گرفتن موقعیت، مرتبه ایمان، علم، تقوی، معرفت و محبت ، توبه آن ها یکسان نیست ؛ بنابراین موضوع توبه آن ها مختلف خواهد شد توبه عوام از گناهان است و موضوع آن ، اقسام گناه از صغیر و کبیره است ؛ موضوع توبه خواص مانند پیامبران و عارفان الهی از سنخ دیگر است که پایانی برای آن متصوّر نیست.
۳ـ ۴مراتب توبه
۳ـ ۴ـ ۱ توبۀ با بصیرت
توبۀ افراد با توجه به ایمان، علم، تقوی و یقین آن ها در یک درجه نیست؛ توبه عالم با توبۀ جاهل تفاوت دارد «هل یستوی الذین یعلمون و الذین لا یعلمون» (زمر، ۹) ؛آیا کسانی که می دانند با کسانی که نمی دانند یکسانند؛« فضل العلم احَّب الی الله من فضل العباده (مجلسی، ج۱، ص۱۶۴)؛ نزد خدا علم از عبا دت برتر است.
سالکی که با بصیرت راه حقیقت را می پیماید، با شخصی که فاقد آن است تفاوت دارد.
«من عمل علی غیره بصیره کسائر علی غیر علم کان ما یفسده اکثر مما یصلح» (همان، ج۱، ص ۲۹۸) . و ترس از خدا بعد از شناخت خداست و آنچه موجب توبه می شود خوف خداست. «به طور کلی آن چه انسان را به توبه وادار می کند فقط خوفی است که از بینایی و شناسایی قلبی سرچشمه می گیرد (غزالی، ۱۳۷۰، ص۱۹۰). «بنده با ایمان در هنگام گناه ،گویی کوهی را بر فراز خود می بیند که نزدیک است سقوط کند ولی بی ایمان مانند کسی است که مگسی از روی بینی او بپرد» (مکی، ۱۹۹۵، ص ۳۶۷). توبه هم مانند هر عمل دیگر نیاز به علم و آگاهی دارد «لا عقوبه اشد علیهم من فقد علم التوبه» (همان، ص۳۶۲ )؛ عقوبتی بالاتر از نادانیِ نسبت به توبه نیست.
۳ـ ۴ـ ۲ توبۀ عوام
توبه عوام از گناهان است «توبه العام من الذنوب» (مجلسی، بی تا، ج۶، ص۴۳) و مراتب توبه عوام نیز بسیار است که در ذیل به بعضی از آن اشاره شده است:
۳ـ ۴ـ ۳ تأخیر در توبه
وساوس شیطانی به سالک اجا زۀ توبه نمی دهد.
«بنده ای همه روزه عزم می کند توبه کند اما امروز را به فردا می اندازد و هر شهوتی که پیش می آید می گوید این را انجام می دهم و دیگر انجام نمی دهم» (غزالی، ۱۳۷۰، ص۶۶۳).
۳ـ ۴ـ ۴ توبه از امیدهای دروغین
خداوند –تبارک وتعالی- بدون علّت ،کسی رامورد رحمت قرار نمی دهد.
«دیگری گوید بر خدا واجب نیست که به جهنم ببرد بلکه ممکن است ما را عفو کند چون شهوتی بر وی غالب شد گوید حق تعالی عفو کند و امید به رحمت خدا دارد» (غزالی،۱۳۷۰،ص۶۶۳).
۳ـ ۴ـ ۵ کوچک شمردن گناه
شخصی از گناه کبیره توبه می کند اما گناه کوچک را نادیده می گیرد «و من ذلک آن یستصقرالذنب و یحتقره»؛ و کوچک شمردن گناه از انجام دادن گناه بالاتر است «فیکون اعظم من اجتراحه» (مکی، ۱۹۹۵، ص۳۷۰).
کسی هست که می گوید:«ای کاش هر گناهی انجام دادم مثل این گناه بود» ؛گناه را ناچیز می داند و این گناه بخشیده نخواهد شد «الذنب الذی لا یغفر قول العبد: لیت کل شیء عملته مثل هذا» (همان، ص ۳۶۷).
۳ـ ۴ـ ۶ توبۀ کاذب

 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت fotka.ir مراجعه نمایید.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *