اکنون این سؤال مطرح می‌شود که: اگر بیت‌المال از اموال غنائم و فیء خالی باشد و یا زمام امور آن به دست کسی باشد که مانع از پرداخت آن سهم، به بنی‌هاشم، باشد و آیا جایز است که به آنان (بنی‌هاشم) زکات داده شود؟
۱٫دیدگاه حنفیه
این مذهب فتوا به جواز مطلق صدقه به بنی‌هاشم داده‌اند که هم‌زمان اضطرار و محرومیت از خمس و هم عدم آن را شامل می‌شود.
۲٫دیدگاه مالکیه
الف: محرومیت از خمس و خوف ضرر و زیان به بنی‌هاشم
برخی از مالکیه معتقدند: زمانی زکات دادن به بنی‌هاشم جایز نیست که سهم آنان از بیت‌المال (شامل فیء و غنائم) به آنان داده شود. در غیر این صورت، محرومیت از این دو منبع مالی و چنان چه خوف آن می‌رفته باشد که فقر به آنان زیان رساند نه‌تنها زکات دادن به آنان جایز است بلکه در این مورد آنان نسبت به سایرین اولویت دارند و زکات دادن به آنان بهتر است.[۳۲۷]
ب) قرار گرفتن در مضیقه
برخی دیگر از مالکیه گفته‌اند: تنها درصورتی‌که بنی‌هاشم آن‌قدر مضیقه قرار گیرند که خوردن گوشت حیوان خود مرده برای آنان جایز گردد می‌توانند زکات دریافت کنند معنای این سخن آن است که حکم حرمت زکات برای بنی‌هاشم همچنان باقی است و فقط هنگام ضرورت همچون سایر محرمات برای آنان جایز می‌گردد.[۳۲۸]
ج) ضعف ایمان و توکل
برخی دیگر گفته‌اند: در قرون اخیر یقین (و توکل) انسان‌ها به ضعف گراییده و لذا زکات دادن به بنی‌هاشم در این دوران مناسب‌تر است از این‌که آنان به خدمت ذمی یا کافر و یا شخصی فاجر درآیند و خدمت او را بکنند.[۳۲۹]
۳٫دیدگاه شافعی
جواز دادن صدقه، در صورت محرومیت از خمس.
الف) ابوسعید اصطخری از شافعیه
می‌گوید: اگر حق آنان از خمس به آنها داده نشود زکات دادن به آنان جایز است زیرا دلیل محروم شدن آنان از زکات همین است که یک‌پنجم خمس به آنان تعلق گرفته و لذا وقتی از این حق محروم گردند. مسلماً واجب و ضروری خواهد بود که از اموال زکات سهمی به آنان داده شود.[۳۳۰]
ب) امام نووی به نقل از رافعی
می‌گوید: محمدبن یحیی از یاران امام غزالی نیز بر همین قول رفته و این‌گونه فتوا داده است.[۳۳۱]
۴٫حنابله
امام ابن‌تیمیه و قاضی یعقوب از حنابله نیز گفته‌اند: قول راجح آن است که وقتی بنی‌هاشم از خمس محروم گردند و سهم آنان از خمس غنائم و فی ء به آنها داده نشود در موضع نیاز و ضرورت قرار می‌گیرند و لذا گرفتن برای آنان جایز می‌شود.[۳۳۲]
فرع پنجم: حکم صدقه بر زن‌های بنی‌هاشم
در تحریم و عدم تحریم صدقه بر زن‌های پیامبر دو قول وجود دارد.
الف) قول تحریم
قوال تحریم به روایتی که اخلال که مستند از ابن ابی میکه که خلد بن سعید بن العاص عایشه را به‌سوی سفره‌ای از صدقه، دعوت کرد پس عایشه سفره را پس زد و گفت من از آل محمد هستم و بر ما صدقه حلال نیست و این روایت دلالت بر تحریم صدقه بر زن‌های پیامبر صلّی‌الله‌علیه‌وآله می‌کند[۳۳۳].
ب) قول عدم تحریم و جواز بر زن‌های پیامبر صلّی‌الله‌علیه‌وآله
اقوال عدم تحریم در ظاهر کلام احمد و اصحاب یافت می‌شود همان‌طوری که عدم تحریم بر موالی، به خاطر وجود اخبار.[۳۳۴]
اکثر مفسرین و علمای مذاهب اسلامی زنان را جز عشیره و نسب انسان بشمار نمی‌آورند علاوه بر این رأی اکثریت علمای اهل سنت بر این است که زن‌های پیامبر جز آل و اهل‌بیت پیامبر محسوب نمی‌شوند مضافاً بر این مطلب، اکثر اهل سنت به مضمون این روایت عمل نکرده‌اند بنابراین دادن صدقه به آنان جایز است.
ابوالحسن بن بطال در شرح بخاری گفته است تمام فقها اتفاق دارند که همانا زن‌های پیامبر (صلی‌الله علیه و آله وسلم) داخل آل پیامبر که صدقه بر آنها حرام است، نیستند.[۳۳۵]
فرع ششم: حکم صدقه بر موالی بنی‌هاشم
الف ادله عدم جواز
جمهور اهل سنت دادن صدقه به موالی بنی‌هاشم جایز نمی‌دانند[۳۳۶].
دلیل اول: روایت ابی رافع
و دلیل جمهور روایتی از ابی رافع که او از پدرش نقل کرده ابو داوود و ترمذی از ابو رافع روایت کرده‌اند که وی گفته است: رسول اکرم صلّی‌الله‌علیه‌وآله مردی از بنی مخزوم را متولی امری از امور زکات نمود و به ابو رافع گفت: من را همراهی کن تا چیزی از مال زکات عاید تو شود.[۳۳۷]
ابو رافع می‌گوید من گفتم بایستی از رسول خدا صلّی‌الله‌علیه‌وآله در این مورد سؤال کنم این کار را کردم و رسول گرامی اسلام در پاسخ فرمودند (ان مولی القوم من انفسهم و انّا اهل‌بیت لا تحلّ لنا الصّدقه) «همانا آزادشده‌های هر قوم از زمره‌ی آنان به‌حساب می‌آیند و چون زکات بر ما اهل‌بیت جایز نیست شما نیز که (مولی و) آزادشده ما هستی نمی‌توانی زکات دریافت کنی.» پیامبر صلّی‌الله‌علیه‌وآله صدقه را بر موالی بنی‌هاشم جایز ندانسته‌اند؛ چون موالی را از قوم خود دانسته‌اند[۳۳۸]
دلیل دوم: عامل عصبه وتعصیب
بنی‌هاشم به‌عنوان «عصبه» می‌تواند از موالی خود ارث می‌برند لذا پرداخت صدقه به موالی جایز نیست علاوه بر این برخلاف کسانی که موالی جزئی خویشاوندان پیامبر نمی‌دانند وی قائلین به حرمت، موالی خویشاوندان قرابت پیامبر محسوب می‌شوند به دلیل قول نبی صلّی‌الله‌علیه‌وآله که فرمود: «الولاء لحمه کلحمه النسب[۳۳۹]» از نزدیکان آنا ن محسوب می‌شوند گوشت (و خونشان) گوشت (و خون)، بنی‌هاشم است به بیان دیگر خود بنی‌هاشم هستند. قرابت ولایی مثل قرابت نسبی است و در مورد بنی‌هاشم خویشاوندی مثل، ارث، عاقله شدن، وجوب نفقه، ثابت شده است؛ بنابراین ممتنع نیست که حکم تحریم صدقه هم در موالی بنی‌هاشم ثابت باشد.[۳۴۰]
 

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.