رسانه ها ، گذشته از اطلاع رسانی و فرهنگ سازی در راستای توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور ، نقش کنترل کننده و تنظیم کنندۀ اساسی را در حوزۀ توسعه می توانند بازی کنند . متأسفانه مدیریت توسعه در جامعه دچار آسیب های فراوانی شده است . تا مادامی که مشکلی در حوزۀ افکار عمومی طرح نشود ، رخوت و سستی بعضی از مدیران باعث کندی امر توسعه می شود ، لذا رسانه ها می توانند ، نقش کنترل کنندۀ بسیار مناسبی در جهت پیشبرد برنامه ها باشند .
گاهی شنیده می شود ،” تا اتفاقی صورت نگیرد ، حرکتی انجام نمی پذیرد” ، این امر به این معنی است که مدیریت توسعه در پیشبرد چشم انداز گاهی به عمد یا به سهو سلیقه ای عمل می نماید ، لذا جا دارد ، رسانه ها نقش کنترل کننده و هم تسریع کننده را بازی نمایند .

۲-۴-۱کدام رسانه ، کدام توسعه[۲۵]

در نهایت سئوال اساسی این است که کدام رسانه می تواند در دستیابی به چشم انداز توسعه کمک نمایند و دست آخر اینکه ، کدام توسعه مطمح نظر ما در عصر حاضر و جامعۀ ماست ؟
پر واضح است ، رسانه هایی که تنها سیاست ارشادی را بر عهده می گیرند و منبع تغذیه بودجه آنها از طرف دولت است با موانع و تنگناهای بسیار زیادی مواجه اند . رسانه های جمعی تنها در صورتی می توانند ایفاگر رسالت اساسی خویش در راستای چشم انداز توسعه جامعه باشند ، که هم از چتر حمایتی دولت بیرون آیند و هم اینکه نهادهایی در جامعه باشند که از وجود سیستم های فشار آور[۲۶] بر رسانه جلوگیری نمایند . رسانه های محافظه کار حتی از طرح سئوالات اساسی به دُوَل وقت ناتوانند ، تا چه رسد به اینکه توانایی اولویت گذاری و نقش نورافکن را داشته باشند . اطلاع رسانی که تخصیص حقوق را دررسانه تغییر میدهددر رسانه های محافظه کار شکل نامطلوب به خود گرفته و زمینه فساد در جامعه را فراهم می سازد که رهبر معظم هم با اشاره به فقر وفساد و تبعیض به نوعی از عدم ایفای نقش های سازمان های بازدارنده می گوید. رسانه های محافظه کار ، نه تنها توانایی نقد سالم و پیشبرندۀ دول را ندارند ، بلکه در مسیر تولید همیشه تحت فشار هستند و مصالح و مطامع حزبی و جناحی بر اهداف جمعی و منافع ملی می چربد.
تنها رسانه هایی می توانند ایفاگر رسالت خویش باشند که خود در مسیر توسعه قرار گرفته باشند که ما آنها را با نام رسانه های توسعه مدار[۲۷] نام می بریم . در افق ۲۰ ساله برنامه های توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی کشور ، رسانه ها نیز هم بایستی تغییر کنند و هم اینکه نیازهای عصری را جلوتر از دولت بشناسند. مفهوم پیشگیری بیشتراز همه دررسانه مطرح می شود تا در سازمان های اجرایی. به روز بودن ، مستقل بودن ، خلاق و کارآفرین از ویژگی های رسانه های توسعه مدار است که بایستی مطمح نظر نهادهای مستقل مدنی و حقوقی در جامعه قرار گیرد.
اگر معتقدیم که توسعه ، تعالی انسان و پیشرفت مطلوب جامعه بر اساس هویت ماست و نیازمند تغییر و دگرگونی در همۀ زمینه ها هستیم ، رسانه های توسعه مدار سعی در بهبود فرایند تولید با شناخت عصری و تغییر در حوزۀ اهداف ، افراد و اعمال هستند . چیزی که اگر این سه با هم تغییر نکنند(افراد ،اعمال و اهداف)نقش رسانه ها نمی تواند موثر واقع شود .
چه باید کرد؟
سازمان بندی فعالیت های جمعی جهت شکوفایی استعدادهای همۀ اعضاء جامعه نیازمند توجه به سه چیز و هفت اصل در توسعه است که رسانه ها بایستی به آن توجه نمایند :
۱- انسان سازی : “انسان هدف و وسیلۀ توسعه است “و توسعه زمانی محقق می شود که کلیۀ کوشش ها برای انسان و بخاطر تعالی انسان صورت پذیرد .
۲- جامعه سازی : جامعه پیکره ای است که سازمان بندی درونی اش در حکم استخوان بندی آن است . روابط و مناسبات بین سازمان های عمدۀ موجود در هر جامعه ، ساختار اجتماعی آن را بوجود می آورد . عمل جامعه سازی به تنهایی صورت نمی پذیرد ، بلکه توسط سازمانها صورت می پذیرد لذا توجه به سازمان ، اصلاحات اداری و سازماندهی کارآمد ، از اساس جامعه سازی در جامعه است که بایستی از طریق رسانه به آن توجه شود .
۳- ساماندهی توسعه :نکتۀ آخر در کنار انسان و جامعه ، ساماندهی توسعه است و این مهم خود شرحی دراز دارد . شرحی که نیازمند تشریح بخشهای کشاورزی ، صنعت ، خدمات و اقتصاد و سیاست و اجتماع و فرهنگ است .
جهانی شدن ، همه ارزشها را به تحول فراخوانده است و چهار اصل اساسی دنیای متحول امروزی ، “سازمان ، اطلاعات ، ارتباطات و محاسبات “است .امروزه ، این امر به ما مشتبه نشود که آنچه انجام می دهیم ، در راستای توسعه است ، بلکه هر تغییری نمی تواند توسعه آفرین باشد و توهمی از توسعه بیش نیست .
ساماندهی توسعه ممکن نمی شود مگر با متمرکز ساختن نیروها بر تولید ، بازتولید . حکومت یگانه نیرو و نهادی است که می تواند ساماندهی توسعه را انجام دهد. نقش حکومت نمی تواند فقط محدود به استقرار نیروها باشد بلکه باید در کنار نقش ارشادی و با رعایت مصالح و منافع ملی ، نقش فعال خویش را بازی نماید.
هفت اصلی که بایستی در ویژگیهای عام الگوهای آرمانی توسعه بدان توجه داشت و رسانه ها نیز با نقش های متفاوت خویش و با رعایت افق توسعه بدان توجه داشته باشند ، عبارتنداز ۱- اصل مراقبت ۲- اصل بشریت ، ۳- اصل مسئولیت ، ۴- اصل اعتدال ، ۵- اصل احتیاط ، ۶- اصل تنوع و اصل شهروندی است ( حریری اکبری ، ۱۳۷۸ :۳۰۴-۲۰۲).
– در اصل مراقبت بایستی یادبگیریم که زمینی که از پیشینیانمان به ارث برده ایم ، به نسل های آینده هم تعلق دارد لذا در حفظ آن بکوشیم .
– در اصل بشریت ، بایستی بیاموزیم که اقدامهای واقعی انسانی بشریت چه هستند و آنها را برای هریک از آحاد جامعه فراهم سازیم .
– در اصل مسئولیت ، اشاره به مسئول بودن مشترک سرنوشت همۀ انسانهاست که بایستی آن را به اجرا در آورد .
– در اصل اعتدال ، توجه به پرهیز از افراط و تفریط است و ما بایستی فن لگام زدن به حرص و آزمان را بیاموزیم و جانب حزم و اعتدال را رعایت کنیم .
اصل احتیاط ، به مهار خطرات محصولات و تکنیک های جدید اشاره دارد و اینکه جوامع بشری بایستی امکان مهار کردن خطرات حال و آینده محصولات و تکنولوژی جدید را کسب نمایند .
اصل تنوع ، توجه به گوناگونی فرهنگ ها ، موجودات و گونه هاست که ضامن قدرت بشریت در ابداع پاسخهای مناسب برای شرایط بی نهایت متنوع است . ” منابع ژنتیک سیاره باید با احترام به همبودهایی که آنها را تا امروز نگاهداری کرده و ارزش نهاده اند ، حفظ گردد ” .
ونهایت ، اصل شهروندی [۲۸] است .
اصلی که به تنظیم روابط و مبادلۀ میان افراد با همدیگر و با حکومت و حکومت با حکومت مشعّر است . اتخاذ سیاستهای لازم که رفته رفته از وابستگی کاسته و در مسیر وارستگی ( در غایت استقلال ) حرکت کند . ” ضرورتهای تربیتی انسان قرن بیست و یک ” در همین اصول نهفته است .
این الگوهای توسعه ای و اصول هفتگانه، مسلماً مورد تایید دین ، علم ، عقل ، نوع دوستی و فرانگری خواهند بود و رسانه بایستی درترویج و فرهنگ سازی در این زمینه با رعایت افکار عمومی نقش اساسی را بازی نماید .
در این میان خبرگزاریها به خصوص وقتی پای وابستگی آن‌ ها با نهادها و سازمان‌های دولتی در میان نباشد یکی از ابزارهای قدرتمندی است که می‌تواند دولتمردان را برای آماده کردن جامعه و شهروندان در جهت نیل به اهداف توسعه‌ای یاری کند. خبرگزاری‌هایی که ماهیت غیردولتی بودن آن ها و ساختار مالکیتی‌شان موجب می‌شود برای بققا بیش از هر چیز در پی جلب رشایت ذی‌نفعان خود که همان اکثریت شهروندان جامعه هستند باشند و در این رویکرد کلی راهی جز تعریف سیاسست‌های خود در جهت بهبود کیفیت زندگی آن‌ ها ندارندو بهبودی که در صوورت دسترسی آسان و بدون چالش به مننابع و اطلاعات چشم‌اندازهای دولتی می‌تواند بخشی از فعالیت‌های روزانه آن‌ ها را در این راسستا شکل و راهبری کند. تجربه طرح‌های کلانی چون اجرای طرح هدفمندی یارانه‌های در کشور و یا برخی تغییرات مرتبط با قوانین و یا طرح‌های ملی کشور نشان می‌دهد که تا چه اندازه رسانه‌های به ویژه خبرگزاری‌ها می‌توانند عصای دست حکومت باشند.

۲-۴-۲رسانه حکومت و حفظ ارزش‌های مطلوب

مبادله اخبار واطلاعات وافکار، بین افراد انسانی از ضرورت های زندگی اجتماعی است. درجوامع اولیه که گروه های انسانی کوچک ومحدود بودند، تنها روش و وسیله تبادل افکار واطلاعات زبان وبیان شفاهی بود.همراه با پیشرفت فرهنگ ورشد توسعه جوامع، وسایل ارتباطی نیز تکامل یافتند، وامکانات تازه ای را برای انتقال سریع اخباروافکار وروش های زندگی در اختیار مردم سراسر جهان قرار داده اند. به طوری که بسیاری ازدانشمندان با توجه به نقش برجسته این وسایل در انتقال اطلاعات ومبادله افکار واندیشه های انسانی، عصر کنونی را «عصر ارتباطات» نامیده اند.
برخی از اندیشمندان نقش های اصلی رسانه ها را آموزش،خبر دهی وسرگرمی می دانند، وعده ای یک نقش جانبی هم برای رسانه های قائل اند وآن نقش تبلیغی است.
آثار اجتماعی رسانه های همگانی نه تنها پیام رسانه ها بلکه نوع رسانه ها با ویژگی های خود، بر افراد ودر نهایت جامعه اثرمی گذارند. وسایل ارتباطی برخلاف انتظار، پدیده هایی خنثی وبه صرف کاتالیزور نیستند بلکه از میان ابزار وفنون جدید تکنا لوژیک، بیشترین تأثیر را بر انسان دارند وپدیدآورنده عصری نو هستند.
بسیاری از جامعه شناسان معترفند که رسانه های همگانی تأثیر چشمگیری بر تمامی جامعه دارند. پیامد های این تأثیر از جهات مشخص، سیاسی،اقتصادی، زیبایی شناسی، روانی، اخلاقی، قومی واجتماعی وبه قدری موثر است که هیچ گوشه ای ازوجود جسمی وروانی انسان را دست نخورده به حال خود رها نمی کند.وسرانجام، رسانه ها در پیدایش عادات تازه،تکوین فرهنگ جهانی ، تغییردررفتاروخلق وخوی انسان ها، «دهکده جهانی» وهمسایه شدن با ملت های دیگر سهمی بزرگ بر عهده دارند.
رسانه های همگانی وایجاد انگیزه برای پیشرفت توسعه نیز مانند دیگر فعالیتها ورفتارها به محرک وانگیزه نیاز دارد ومی توان از طریق رسانه ها این انگیزه را ایجاد کرد. برای ایجاد انگیزه در توسعه، قبل ازهرچیزمردم باید توسعه رابشناسندواطلاعات واندیشه های جدیدرابه دست آوردند.
آنها باید لزوم تغییرات رادرک کنند ودر مورد راه های مختلف ایجاد تغییر،اطلاعات لازم را داشته باشند. اهمیت رسانه های همگانی در این تحول ودگر گونی به حدی است که این وسایل، پشتوانه وزیربنای تغییرات اجتماعی در توسعه ملی به شمار می روند.رسانه های همگانی باایفای نقش آموزشی وخبری خود، در ایجاد تحول ومهارت ها،ارزش ها وانگیزه ها مؤثرند.
رسانه های همگانی می توانند با بهره گرفتن از شیوه های مناسب، نیازهای عمومی را با امکانات ملی در کشور هماهنگ کنند. در بخش مصرف ، گاه گفته می شود مصرف به توسعه لطمه می زند، وتنها راه رسیدن به پیشرفت، صرفه جویی است.
البته اگرصرفه جویی به معنی انباشت سرمایه وتخصیص منابع به سرمایه گذاری های اساسی باشد کاملا صحیح است ولی اگر مفهوم صرفه جویی صرفه نظر کردن از تولید ومصرف کالای مورد نیاز باشد، قطعا صحیح نیست وباید گفت؛ اقتصاد،علم استفاده درست وصحیح است نه علم صرفه جویی،رسالت رسانه همگانی، در درک این امر مهم است. همان گونه که اشاعه مصرف گرایی به سبک غرب، خیانت به اقتصاد ملی محسوب می شود، رواج دادن شیوه درست تولید وتوزیع کالای اساسی وترغیب مردم به استفاده از آنها، بزرگترین خدمت به توسعه است.
در امر تولید، رسانه ها می تواند سهم بخشهای مهم تولید (صنعت،کشاورزی وخدمات) وتأثیر هر کدام بر روند توسعه را به جامعه نشان دهند تا عوامل تولید به نسبت صحیحی در این بخشها توزیع شود و بهترین استفاده ممکن ازآنها به عمل آید.
همچنین برای تربیت انسان و پیش برد جامعه و رسیدن به توسعه، شناخت نیازمندی های مردم، ضرورتی اجتناب ناپذیر است.
این نیازمندیها تنها نیازهای مادی برای زندگی نیست، بلکه سایر نیازها را که به ارتقاء سطح زندگی و فرهنگ افراد مربوط می شود نیز در بر می گیرد گاه مردم با این نیازها آشنا نیستند، لذا رسانه ها در این زمینه نقش مهمی دارند (ساسمن و لنت،۱۸۰:۱۳۸۵).
گاهی لازم است رسانه برای توسعه فرهنگی در مردم ایجاد نیازکند و در عین حال، حس تشخیص فرهنگی آنان را پرورش دهند. نیازبه مطالعه، نیاز به دیدن فیلم ونمایش و نیز به شادی و بالا بردن روحیه مردم ، نمی تواند درتوسعه بی تأثیر باشد لذا رسانه های همگانی باید خواسته ها واعمال افراد را در مسیر دلخواه به جریان اندازد امّا نخست مردم باید به رسانه ها اعتماد داشته باشند به عبارت دیگر، رسانه ها نمی توانند آرزویی را که امکان تأمین آن وجود ندارد تبلیغ کنند و تعمیم دهند.
رسانه در مواجه با سنت ها هر کشوری دارای سنن ورسومی است که در بین مردم آن کشورریشه های عمیقی دارند. برای استفاده از علوم جدید پاره ای از این رسوم باید تغییر کنند. در این میان، رسوم دیگری هم وجود دارند که می توان آنها را چنان که هستند، حفظ کرد وهر چه تعدادآنها بیشتر باشد بهتر است.
هر سنتی که از تغییرات ناگزیرجان به در برد، به مردم در حفظ اعتماد به نفس به ویژه در جهانی که به سرعت در حال تغییر است کمک می کند.
فرهنگ ما دارای آداب، رسوم ،سنت ها ،ارزش ها وهنجارهایی است که برخی موافق پیشرفت وتوسعه وبرخی مخالف پیشرفت وتوسعه است. برای رسیدن به توسعه باید سنت ها وارزش های منفی را کاهش داد واین وظیفه اساسی وسایل ارتباط جمعی ورسانه های گروهی است،پالایش فرهنگی جامعه به منظور نیل به توسعه اقتصادی،سیاسی،فرهنگی واجتماعی هدف اصلی است.

۲-۵ پیدایش خبرگزاری ها

” بارون رو چیلد ” بانکدار مشهور انگلیسی در سال ۱۸۱۵ از طریق اطلاعاتی که یک سوار از منطقه جنگ واترلو به لندن آورد، بورس لندن را دستخوش تحول کرد. او ابتدا به سرعت، شروع به فروش کرد. شاید هر کس بر این باور بود که ولینگتون، ناپلئون را شکست داده است اما در این میان فقط روچیلد بود که نتیجه را می دانست. اضطرابی که در بازار تجارت پدید آمد، باعث شد تا قیمت اوراق کاهش یابد، پس روچیلد شروع به خرید و جمع آوری سهام کرد، آن هم هر سهم یک پنی.
پس از وقفه ای، اخبار رسمی پیروزی ولینگتون به لندن رسید، اما دیگر برای سهام داران دیر بود چرا که آنها سهام خود را فروخته بودند و روچیلد دارایی خود را از به هزار برابر افزایش داده بود، فقط به دلیل این که ” اولین خبر را دریافت کرده بود. “بدین ترتیب دریافت خبر آن هم در حداقل زمان ممکن ، اهمیت یافت.
پیش از اختراع تلگراف ، اخبار به صورت دهان به دهان از طریق نامه و روزنامه ها به کندی انتقال می یافت. اولین خطوط تلگرافی در اروپا در سال ۱۸۴۵ شروع به کار کرد و به سرعت گسترش یافت و به ماورای بحار رسید. ارسال پیام های الکتریکی از طریق تلگراف و مورس راه را برای مبادله سریع تر اطلاعات فراهم کرد. با بهره گرفتن از این وسایل و رشد روزنامه ها بازار اخبار داغ تر شد و منجر به پدید آمدن خبرگزاری ها شد. تلگراف الکتریکی وسیله پیشرفت خبرگزاری ها را در اواسط قرن نوزدهم فراهم آورد و  سال ها بعد، شیوه ارسال خبر از تلگراف تغییر یافت و خبرگزاری ها از ابزارهای جدید ارتباطی استفاده کردند.
سابقه تاسیس خبرگزاری ها در جهان به بیش از ۱۵۰ سال پیش باز می گردد.پنج خبرگزاری بزرگ جهان ( رویتر ، آسوشیتدپرس ، یونایتدپرس ، فرانس پرس و تاس ) که بازار ارسال خبر را در دنیا زیر سلطه دارند، ابتدا با خبرهای مربوط به بورس و بازار سهام کار خود را آغاز کردند و سپس با فروش اخبار سیاسی ، فرهنگی و نظامی دایره اطلاع رسانی را توسعه دادند.

برای دانلود متن کامل پایان نامه به سایت zusa.ir مراجعه نمایید.