یکی از مهمترین موضوعاتی که در سالهای اخیر توجه کارگزاران دولت و کار شناسان را به خود جلب کرده است مبحث“جذب سرمایه های خارجی” است. هرچند که کیفیت و چگونگی انجام این مسئله همچنان مبهم و پیچیده است ولی میتوان اظهار داشت که تنها زیر بخش اقتصاد ملی که تاکنون توانسته به طور پویا در این زمینه فعالیت نماید بخش بالا دستی صنعت نفت و گاز بوده است . سرمایه های خارجی تنها در صورت عقد قراردادی بین دولت و کمپانی هی نفتی بین المللی و اعتبار دهندگان قابل دسترس میشوند.
دریک نگاه کلی قراردادهای بین المللی که در این موضوع مطرح شده اند به دو بخش مالی و غیر مالی تقسیم میشوند در بخش مالی ویژگی های قراردادها از جمله شیوه های محاسبات مالی و اقتصادی مورد بررسی و ارزیابی قرار میگیرند. اما ، دربخش غیر مالی محورهای دیگر از قبیل مواردی چون: موضوعات و محورهای حقوقی و قانونی و روش کسب مهارت های تخصصی کشور میزبان یا شرکت طرف قرارداد . و اصطلاعاتی که در قراردادها به کار میرود . اهمیت پیدا میکند. الگوی ارائه شده در مورد مباحث غیر مالی عقد قراردادها برای کشورهای میزبان در نمودار ارائه گردیده است.
همانطور که در نمودار مشخص شده است قراردادهای دولت کشور میزبان را میتوان به سه گروه تفکیک کرد که این گروه ها به قرار زیر می باشند:
قراردادهای بهره مالکانه و مالیات بر در امد یا به تعبیر دیگر موافقت نامه های امتیازی
قراردادهای مشارکت در تولید در زمره سیستم های قراردادی میباشند . قراردادهای مشارکت در سود را نیز گونه دیگری از این نوع قراردادها به شمار می آید.
قراردادهای خرید خدمت که به عنوان قراردادهای خدماتی شناخته می شوند و زیر مجموعه سیستم های قراردادی به شمار میروند . این گروه از قراردادها به دو دسته قراردادهای صرفا خدماتی و قراردادهای خدماتی همراه با ریسک تقسیم میشوند هر یک از این قراردادها میپردازیم .(مبصر 1379-20)
نمودار 2-1 قراردادهای تولید نفت وگاز
سیستم قراردادهای نفتی
خدماتی همراه با ریسک
سیستم های قراردادی
سیستم امتیازی
قراردادهای خرید خدمت
قراردادهای مشارکتی
صرفا خدماتی
مشارکت در سود
مشارکت در تولید
بیع متقابل
1-9-1 موضوعات اصلی قراردادهای نفتی
در تمام انواع قراردادها ، چهار موضوع مشخص و اصلی مورد توجه شرکتهای نفتی قرارمیگیرد. این چهار موضوع در زیر توضیح داده میشوند.
ریسک و اعتبار مالی
شرکت های بین المللی نفت در تمام قرارداد ها مربوط به صنعت نفت با مسئله ریسک روبه رو هستند. انها میدانند که باید منابع مالی وتکنولوژی خود را تهیه کنند و احتمال ریسک و شکست نیز وجود دارد . البته در صورت موفقیت سرمایه گذاری و سود انها به وسیله پول و یا نفت و گاز جبران خواهد
بازده اقتصادی
شرکت های بین المللی نفت انتظار دارند که سودی متناسب با ریسکی که به عهده میگیرند به دست اورند البته ممکن است که بازگشت سود در انواع مختلف قراردادهای نفتی به واسطه تفاوت نرخ مالیات استهلاک سهم سرمایه ، قیمت نفت و دستمزدها یکسان نباشد.
مدیریت
میزان اجازه دخالت شرکتهای بین المللی نفت در برنامه ریزی و عملیات توسعه و جریان سرمایه گذاری ، در قوانین نفتی یا قراردادها تعریف شده است. سهم کنترل مدیریتی به میزان زیادی به قابلیت های شرکت بین المللی و شرکت ملی نفت کشور میزبان و اطمینان بین طرفین قرارداد بستگی دارد.
تقسیم تولید
روش تقسیم میزان نفت یا گاز تولید شده بین شرکت های بین المللی نفت و کشور میزبان در انواع مختلف قراردادهای نفتی تفاوت های اساسی دارد.
1-10- وجوه مشترک قراردادهای نفتی
تمام قراردادهای نفتی جلوی عناصر مشترک اساسی زیرهستند.
1-10-1- مدت قرارداد:
قرارداد به سه فاز اصلی تقسیم میشود : فاز مقدماتی یا شناسایی ، فاز اکتشاف ، فاز استخراج
فاز مقدماتی یا شناسایی
در برخی از امتیازات ، مرحله اولیه یا فاز شناسایی وجود دارد که مدت ان یک یا دوسال است. اجازه عملیات غیر اجرایی تنتها در مواردی مانند عملیات زمین شناسی و ژئو فیزیک داده میشود اما حفر چاهای اکتشافی به جز حفر چاه کم عمق جهت اطلاعات زمین شناسی در این مرله انجام نیم شود. این چنین عملیات غیر اجرایی امکان دستیابی به منابع بالقوه بدون صر هزینه مستقیم را برای دولت فراهم میکند.
اکتشاف
مدت دوره عمیات کشف نفت و گاز باید به گونه ای در نظر گرفته شود که برای یک برنامه اکتشافی مؤثر کافی باشد اما ، مدتی ان باید معلوم باشد. دوره اکتشاف معمولا سه تا شش سال و در برخی موارد حتی طولانی تر است . امکان تجدید نظردر مدت دوره اکتشاف تحت شرایط خاصی با عدم کشف نفت پس از اتمام دوره وجود دارد. در صورت انقصاء مدت دوره اکتشاف و عدم حصول ذخایر به میزان تجاری ، قرارداد به طور اتوماتیک به پایان میرسد.
استخراج:
دوره استخراج معمولا بین 20 تا 30 سال در نظر گفته میشود و میتواند تحت شرایطی ادامه یابد.